This website adopts the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.0) as the accessibility standard for all its related web development and services. WCAG 2.0 is also an international standard, ISO 40500. This certifies it as a stable and referenceable technical standard.

WCAG 2.0 contains 12 guidelines organized under 4 principles: Perceivable, Operable, Understandable, and Robust (POUR for short). There are testable success criteria for each guideline. Compliance to these criteria is measured in three levels: A, AA, or AAA. A guide to understanding and implementing Web Content Accessibility Guidelines 2.0 is available at: https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/

Accessibility Features

Shortcut Keys Combination Activation Combination keys used for each browser.

  • Chrome for Linux press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • Chrome for Windows press (Alt+shortcut_key)
  • For Firefox press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • For Internet Explorer press (Alt+Shift+shortcut_key) then press (enter)
  • On Mac OS press (Ctrl+Opt+shortcut_key)
  • Accessibility Statement (Combination + 0): Statement page that will show the available accessibility keys.
  • Home Page (Combination + H): Accessibility key for redirecting to homepage.
  • Main Content (Combination + R): Shortcut for viewing the content section of the current page.
  • FAQ (Combination + Q): Shortcut for FAQ page.
  • Contact (Combination + C): Shortcut for contact page or form inquiries.
  • Feedback (Combination + K): Shortcut for feedback page.
  • Site Map (Combination + M): Shortcut for site map (footer agency) section of the page.
  • Search (Combination + S): Shortcut for search page.
  • Click anywhere outside the dialog box to close this dialog box.

    BISEbisyong LENI – Episode 25

    29 October 2017

    ELY: Magandang umaga Pilipinas—Luzon, Visayas, Mindanao! Ngayon po ay araw ng Linggo, October 29, 2017. Isa na naman pong edisyon ng BISErbisyong LENI, dito sa RMN! At siyempre, mga kasama, gaya po ng dati, kasama natin ang Bise Presidente ng Republika ng Pilipinas, ang nanay ng sambayanang Pilipino, Madam Vice President Leni Robredo. Ma’am, good morning po sa inyo!

    VP LENI: Good morning, Ka Ely! Good morning po sa lahat na nakikinig sa atin ngayong umaga, ngayong Linggo. Sa atin pong—kahapon, Ka Ely, nasa Cebu ako kaya sa ating pong mga kababayan na Cebuano, maayong buntag sa inyong tanan! Sa atin pong mga kababayan na mga Bicolano, marhay na aga sa indo gabos!

    ELY: Opo. Okay, samantala, maya-maya po… Uy, naku, napakaganda po ng ating tatalakayin na may kinalaman sa—kunsabagay, lahat naman tayo ay consumer.

    VP LENI: Oo, kaya mabuting nagse-celebrate tayo kapag October ng Consumer Protection Month, Ka Ely, kasi parang pinapaalala sa atin kung ano ba iyong mga karapatan natin bilang mga consumer.

    ELY: Alam niyo ho, talagang ako mismo, inggit na inggit ako sa pag-issue ng consumer protection sa ibang bansa, ano, katulad sa Amerika, kasi po napakahigpit. Pero dito naman ho sa Pilipinas ay alam naman natin na ginagawan ng lahat ng paraan ng ating pamahalaan para po mabigyan ng sapat na proteksyon iyong ating mga consumers. Pero bago po diyan, Ma’am, alamin po natin muna—at nais pong malaman ng ating mga kababayan—iyong mga naging aktibidad po nitong buong linggo ng Bise Presidente.

    VP LENI: Ngayong linggo, Ka Ely, nakatatlo—apat—naka-apat kaming probinsya. Noong Martes saka Miyerkules, nandoon kami sa Albay saka sa Sorsogon. Sinimulan namin iyon sa pagbisita sa Bulan, Sorsogon.

    Alam mo, Ka Ely, itong Bulan, isa ito sa pinaka… isa sa mga bayan na pinaka-south sa Sorsogon. Isa siyang coastal… coastal na munisipyo. Isa kasi ito sa aming mga adopted na communities sa Angat Buhay. At binisita namin doon iyong mga pamilya—mga mangingisda ito, mga mangingisda na binigyan ng mga boats galing sa aming partner, iyong Negrense Volunteers for Change, saka binigyan ng mga ano, ng mga toilets.

    Alam mo, Ka Ely, alam ko na na nagbigay kami ng toilets, pero hindi ko alam na parang life-changing para sa kanila. Halimbawa, binisita namin iyong mga bahay na, for the first time, mayroon nang banyo. At grabe iyong pasalamat nila. So nagpakuwento ako, “Noong hindi pa namin kayo nabibigyan, nasaan iyong banyo ninyo?” Ang sabi nila, “Wala po kaming banyo.” Ano lang, iyong iba, tapon-tapon lang daw sa dagat. Iyong iba naman, nakikibanyo sa iba. Kaya noong binigyan sila ng toilet, talagang ano, Ka Ely, parang sinasabi nila na ramdam nila na kumpleto na iyong bahay nila.

    May binisita kaming ilang mga kabahayan. Nagbigay kami doon ng 100 na mga toilets, pero kailangan pa nila ng more than 200. Kaya maghahanap pa kami ng mga partners na puwedeng makapagbigay.

    Iyon namang… iyon namang boats, ano naman ito, may tatlong nabigyan na nagsalita. Nagkukuwento kung paano nabago iyong buhay nila. Sila kasi, Ka Ely, dati na silang mangingisda. Pero parang nakiki-ano lang sila, nakikigamit. Kapag hindi gamit ng may-ari iyong boat nila, makikigamit sila, so limited na limited iyong hanapbuhay. Pero ngayon daw na sarili na nila, mas malaki na iyong kita nila.

    Gaya noong isang matandang mangingisda na nagsalita. Sabi niya nakaipon na daw siya, nakapagpaayos na daw siya ng bahay. Ano ito, noong May lang namin ibinigay iyong boat. Napaayos na niya daw iyong bahay niya, naka-ano daw siya, nakabili ng motor—parang habal-habal.

    ELY: So talagang malaking bagay po sa kanila.

    VP LENI: Oo, malaking bagay… Iyong isa naman, sabi niya, “Hindi lang pamilya ko iyong nasusuportahan nito, pero ang isang bangka, tatlong pamilya kaming natutulungan.” Kaya nakakatuwa, Ka Ely.

    Ito kasi gusto namin ma-document siya para— Alam niyo, iyong partners, wala naman itong hinihinging kapalit, eh. Pero malaman lang nila na may buhay silang nabago dahil sa kanilang ibinigay, malaking bagay na iyon.

    Pagkatapos noon, nagpunta kami ng Albay saka Sorsogon City para i-launch iyong ating Istorya ng Pag-asa. So mayroon nang Istorya ng Pag-asa sa Albay, mayroon na doon sa Sorsogon. At nakaka-touch talaga iyong mga kuwentong mga pinresent doon. Doon sa Albay, mayroong apat na kuwentong pinakita sa launch; sa Sorsogon, mayroong tatlo. Pero lahat na— Ito talaga, mga istorya ng pag-asa—lahat sila talagang— Gaya noong sa Albay, kinukuwento natin iyong kuwento ng mga apat na pinresent, nag-iiyakan iyong mga tao. Talagang nata-touch sila, nai-inspire iyong lahat.

    Nagkaroon din tayo ng pagkakataon na ma-meet iyong mga local officials ng Albay, kaya nagpapasalamat tayo kay Governor [Al Francis] Bichara. Sa Sorsogon naman, nagpapasalamat tayo kay Congresswoman Evie Escudero, na nag-host ng lunch. Nandoon si Congressman Ding Ramos, nandoon iyong lahat na mayors, at pinag-usapan namin kung paano magko-converge ng mga efforts para tulungan iyong Bicol Region. Kaya medyo nakakatuwa siya, Ka Ely.

    Noong ano naman, kahapon… Sabi ko kahapon nandoon kami sa Cebu. Dumating kami na Biyernes na gabi, kasi Biyernes na umaga, nasa Pampanga kami. Mayroong isang micro-finance na nag-celebrate ng 30th anniversary, iyong TPKI. Tayo iyong naimbitahan.

    Pagkagaling sa Pampanga, sumakay na tayo ng eroplano papuntang Cebu, kasi sa Cebu naman, Ka Ely, mayroon tayong binisita na isang waste-to-energy plant. Kasi sa malalaking lungsod ngayon, problema na talaga iyong basura. At inimbita ko doon iyong mga city officials ng Naga para tingnan iyong planta sa Cebu. Pagdating namin doon, mayroon ding officials from Lucena, tinitingnan din nila iyong plant.

    Napakaganda niya, Ka Ely. Napakaganda noong planta kasi talagang nako-convert na energy iyong basura. Kaya ito, nabigyan ng ideya iyong mga city officials ng Naga, kaya puwede nila itong pag-usapan pagbalik, kung gusto din nilang magkaroon ng ganoon sa Naga.

    Noong—kailan ba iyon? Noong Huwebes. Noong Huwebes, nag-attend tayo ng turnover ng AFP…

    ELY: Ma’am, iyong sa sa Philippine Professional Summit?

    VP LENI: Ah, oo! Iyong Huwebes pala na umaga, nasa Manila Hotel tayo. Ang in-attend-an natin, Philippine Professional Summit. Ito, Ka Ely, first time kong malaman na mayroon palang ganitong grupo. Parang iyong grupo niya, iyong mga asosasyon siya ng lahat na professionals na mayroong mga board exams. Maliban sa mga abugado, kasi iyong mga abugado, Supreme Court iyon. Pero iyong lahat—mga doktor, CPA, mga engineers—basta lahat na dumadaan sa PRC, mayroon pala itong asosasyon. At napakaraming nag-attend. Yearly daw nilang ginagawa ito. Sabi ko nga, mabuti palang mayroong ganito, kasi parang updating din, updating ng mga skills.

    Tapos iyong hapon nga, turnover of command nga sa AFP. Birthday iyon ni General [Eduardo] Año, kaya iyon din iyong kaniyang retirement. Alam namin, Ka Ely, gusto rin nating paabutan ng pasasalamat si General Año. Naging matagumpay iyong kaniyang pag-upo bilang chief of staff. At mayroon tayong bagong chief of staff, si General [Rey Leonardo] Guerrero. Siya din iyong hahalili kay General Año.

    Ano ito, iyong turnover of command, pagkakataon din para makita natin iyong pagpugay sa ating mga sundalo, na talagang pinakipaglaban iyong ating kapayapaan at iyong ating ano… iyong ating mga karapatan bilang mga Pilipino sa Marawi.

    ELY: At siyempre, itong programang ito ay sumasaludo po sa lahat ng mga sundalo, lalo na po, Ma’am, iyong mga nagbuwis ng buhay diyan po sa Marawi City. At alam naman po natin, hindi pa tapos iyong kanilang tungkulin dahil sa iyong issue po ng terorismo, pang-buong mundo po ito.

    VP LENI: Oo, oo. Actually, Ka Ely, iyong opisina namin… Iyong aming chief of staff, si USec. Boyet Dy, saka may isa kaming team na pumunta sa Marawi ng dalawang araw, noong Huwebes saka noong Biyernes. Nakipag-coordinate tayo sa local government doon, saka sa Bangon Marawi team, kasi paniniwala namin, Ka Ely, na iyong pag-rehabilitate ng Marawi, hindi lang ito obligasyon ng gobyerno. Pero ang pakiramdam natin, obligasyon ito ng bawat Pilipino na tumulong. Pero sa pagtulong, sana hindi mapasama. Kaya iyong sa amin nga, nakikipag-coordinate kami. Sabi ko nga, sana iisang kumpas lang, mayroong isang plano, na iyong lahat na tutulong susunod sa planong iyon.

    Iyong kuwento ng team namin na nagpunta doon, talagang hanggang ngayon po iyong mga sundalo natin naki-clearing operations. Ano naman, tahimik na siya, pero ayaw lang pabalikin iyong mga residente nang hindi siguradong ano talaga… wala nang… ano siya, siguradong secure na. Iyong ating local officials doon—si Governor Adiong, si Vice Gov, iyong ARMM officials, iyong local officials, city officials ng Marawi—nakipag-meeting din iyong team namin sa kanila, para maintindihan lang natin ano bang klaseng tulong iyong puwedeng ibigay.

    Kaya nakikiusap din tayo sa ating mga kababayan na nais tumulong na huwag lang basta pumunta doon at gumawa ng kung ano. Mas mabuting makipag-coordinate.

    ELY: Maganda din po na nabanggit niyo, Ma’am, na ipamahala sa local government iyong rehabilitation.

    VP LENI: Kasi mas alam nila… Actually, mayroong Bangon Marawi team na headed by the national government, pero tama naman—pagkaintindi ko, Ka Ely, hindi naman sila gagalaw nang walang coordination with the local government.

    Ang kuwento nila, iyong MSU, Mindanao State University, parang sila yata iyong naatasan na pag-isahin iyong plano ng lahat na ahensya na tumutulong. Kaya tayo naman nakaabang. Siguro in one or two weeks, Ka Ely, ako naman personal na pupunta doon, para makipag-usap din paano ba… paano ba lalo tayong makakatulong. Siguro bago kami pumunta doon, ipupulong din namin iyong lahat na mga private partners, para isang plano, isang kumpas.

    ELY: At siguro lahat po ng mga kababayan natin na may kakayanan na tumulong, lalo na iyong malalaking kumpanya, siguro buhos po tayo dito po sa Marawi. Pagtulungan po natin na muling makabangon iyong ating mga kababayan.

    VP LENI: Ano, Ka Ely, iyong kuwento sa akin, parang iba-ibang stages ng rehabilitation. Mayroon sa mga outskirts na hindi naman naapektuhan, paano iyon makakabangon muli. Iyong mga naapektuhan pero hindi gaano. Tapos iyong pinakagrabe iyong nasa battleground talaga… Iyon iyong kailangang pag-isipan ng pamahalaan ano iyong gagawin.

    Pero gaya nga ng sabi ko, Ka Ely, parating pinapakiusap na tama naman na iyong national government iyong on top of it, pero sana bigyan ng boses iyong lokal, bigyan ng boses iyong mga tagadoon, kung ano iyong gusto nilang mangyari—iyong mga sensitivities sa relihiyon, sa kultura, parating naisasaalang-alang.

    ELY: Okay, so ayan ho, mga kasama. At alam naman natin na abalang abala ang ating Bise Presidente, kahit na Linggo—ika nga, family day po ito—tuloy ang serbisyo sa ating mga kababayan.

    Samantala, mga kasama, naku, maganda ho itong pag-uusapan natin. May kinalaman po lahat tayo, dahil tayo ay mga consumer. So iyong consumer’s welfare o proteksyon sa ating lahat, tatalakayin nating lahat. Sandali lang po, mga kasama.

    [End of Gap 1]

    VP LENI: Mapalad tayo ka Ely, sabi ko nga kanina humingi ako sa kanya ng paumanhin at ginambala natin siya na kahit Linggo ng umaga. Pero ito ka Ely na guest natin ngayon, kilala ko na siya dati. Noong ako ay nasa Kongreso, isa siya sa mga naaasahan sa TESDA. Kaya ngayonng umaga ko lang nalaman na nasa DTI na pala siya at siya ka Ely ang USec. for Consumer Protection. Ito napakahalagang mga issues ang mga pinag-uusapan, kasi ito ang pakiramdam ng mga Pilipino parati parang dehado tayo kumpara sa ibang bansa. Pero kaya natin siya inimbita ka Ely kasi patapos na ang pagcelebrate natin ng Consumer Welfare Month, di ba sir? Pero mag-good morning muna tayo. Good morning po tayo kay USec. Teodoro Pascua.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Magandang umaga po ma’am Leni at ka Ely.

    ELY: Magandang umaga po at nainterview din kita sa aking radio program dito, kapag mga presyuhan, issue po.

    VP LENI: Ito ka Ely, ito ang nagcecelebrate tayo ng Consumer Welfare Month, sinasabi ko po USec. kanina na iyong ating karapatan binibigay naman ng batas. Pero paminsan dahil sa mga kinasanayan, parang nakakalimutan natin na mayroon tayong ganyang karapatan. Kaya ito sigurong Oktubre pagkakakataon na ipaalala sa atin na mayroon tayong mga karapatan sa ilalim ng batas. Itong mga karapatan na ito inaasikaso, sinisiguro ng DTI na napoproteksyunan. Kaya iyong sa akin po, essentially, papaano ninyo sinelebrate ang Consumer Welfare Month?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Nagsimula po ito sa Executive Order ng dating Pangulong Ramos noong 1997. At simula noong 1997, kanila na pong dineclare na taon-taon na natin sinicelebrate ang Oktubre bilang Consumer Welfare Month. At ang DTI po ang binigyan ng pangunguna dito dahil siya naman ang binigyan ng pangunguna sa pagpapatupad ng Consumer Welfare laws natin. At iyong mga kasama namin ay iba’t ibang ahensya, tulad noong isang taon po ang nanguna diyan ay ang Bangko Sentral ng Pilipinas na ang tema na kanilang inadapt ay iyong Consumer Welfare is shared responsibility. Ngayon taon na ito, ang DTI po ang nanguna at atin pong inadapt ang World Consumer Organization theme. Iyong Consumer Welfare in the digital age.

    VP LENI: Oo. Naku mahalaga iyan ka Ely kasi ngayon, ano na ngayon, parang nagshishift na tayo sa e-commerce. Marami ngayong shopping sites na maraming mga Pilipino na doon na bumibili. Ito po, ang tema noong nakaraang taon ang sabi ninyo shared responsibility, ito kasi ka Ely noong, naaalala ko noong mayor pa ang asawa ko at congresswoman ako, sa amin po sa Naga, very active ang consumer protection committee na nangunguna dito iyong DTI at saka iyong chairman ng consumer protection ng Sangguniang Panlunsod. Madalas po silang nag-iinspect sa mga tindahan. Ito ka Ely nag-iinspect kung tama ba iyong timbangan, tama ba ang presyo, ang quality. Ang mga expired ba binibenta pa din. Pag Christmas naalala ko USec., iyong mga Christmas lights ang unang chinicheck talaga nila. Pero ito po, ito talaga inaasikaso ng grupo ninyo?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Opo. Kami po ang binibyan at inatasan sa loob ng DTI na manguna dito. Tatlo po’ng bureau ang pinangungunahan ng Consumer Protection Group. Ito po iyong Bureau of Philippine Standards, iyong Fair Trade Enforcement Bureau—sila po ang nagpapatupad ng mga fair trade laws, at iyong Consumer Protection and Advocacy Bureau, sila naman ang nagpapatupad ng mga adbokasiya at mga polisiya para sa ikabubuti ng mga consumers.

    VP LENI: Tapos sa inyo rin ba USec, di ba parati mayroong tayong standard retail price ba iyon, kayo ba ang nagseset nito?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Opo. Kasi nasa ilalim po iyan ng National Price Act. Pero ngunit noong mga nakalipas na taon, simula iyon noong nagawa pa iyan, mga 1992 yata, nauna po iyan sa Consumer Act ng ilang buwan. Hindi po naging malalim ang pag-intindi ng Suggested Retail Price dahil nabanggit po diyan na from time to time, government may set suggested retail price, particularly doon po sa mga basic goods, at sa prime goods. At ang intindi po minsan, dapat ang gobyerno ang nagdidikta ng presyo. Ngunit iyan ay hindi tama dahil tayo ay nasa ekonomiya na free market forces, at marami na pong desisyon na ginawa ang, hindi lang desisyon mga opinyon, ginawa ang Department of Justice, kaya nga ang pangalan nga Suggested Retail Price, na ang talagang paginitindi dito, ito ang nagiging giya o benchmark. Guide lang po.

    VP LENI: Pero halimbawa sabihin natin ang SRP sa commodity na ito, sabihin natin na Php20 per kilo. Pag may isang negosyo na ang kanyang retail price, masyadong mataas sa Php20, mayroon ba iyong sanction o wala naman?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Sa umpisa po dahil ito ay giya para sa mga consumer, kaya na nilang sabihin, ay ayaw ko bumili diyan, dahil mataas sa reasonable price. So pumunta ka, maghanap ka doon sa mas mababa.

    VP LENI: Pero wala namang parusa?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Mayroon po kung ang pagtaas po niya ay tatama na po doon sa profiteering. Dati-dati po mayroon na administrative orders po na kapag ang presyo ay lampas ng 10% sa SRP, ay prima facie evidence na iyan ng profiteering. Pero natanggal na po iyan. Ngunit sa aming pagpapalagay ay isang guide pa rin iyan. So with other guides na puwede mong ikonsidera, pag ang presyo ng isang bagay ay lampas ng 10% sa SRP, ayan. Puwede mo nang tingnan ng mas malalim.

    ELY: Pero USec, isingit ko lang po. Kasi di ba may tinatawag na law on supply and demand. Kadalasan diyan po umaakyat ang presyo. Paano po iyon?

    VP LENI: Oo. Pag napaka kaunti ng supply, ang taas-taas ng presyo.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Opo kaya po nakamandato rin po sa DTI na ang kanyang trabaho, ay siguraduhin na sufficient ang supply. Palaguin ang merkado dahil doon po nakasalalay ang presyo. Kapag maraming supply, mabuti po iyan sa ating consumer dahil nakakapili sila at one basic right ng consumer is the right to choose.

    ELY: Ngayon ma’am ang undas.

    VP LENI: Oo, napakamahal ng kandila. Napakamahal ng bulaklak.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Una po ang isa pong prinsipyo diyan doon sa national price act, pinaghati-hati po ang jurisdiction. Katulad po ng farmed products—pagsinabing karne, baboy, manok, prutas, gulay—nasa Department of Agriculture po iyan. Kapag medisina naman at laruan, basically, DOH at FDA. Kapag energy po, iyong kerosene, iyan po ay nasa DOE. At ang huli po, kung minsan ay hindi naman napagiisipan na, napag-uusapan madalas, iyong mga libro nasa Department of Education po iyan. Iyong mga processed foods basically iyan nasa DTI po iyan.

    VP LENI: Ito ba USec, ano ba, kabahagi ba ng mandato ninyo na siguraduhin na iyong pag-advertise ng isang produkto ay makatotohanan.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Opo. Kasama po iyan doon sa karapatan rin iyan ng isang mamimili o consumer, iyong right for information. Kaya dapat po ang deceptive o di kaya mapaglinlang na mga advertisement at sabihin mo ang produkto mo para makakagaling bagamat nasa FDA po iyon, pero kung ito ay sasabihin mo ito ay napakaganda, nakakapagbigay ng kung ano-ano pa man, ngunit ito ay hindi totoo, puwede po kayong habulin ng DTI.

    VP LENI: Kasi paminsan po nakikita natin sa internet, TV sa halimbawa pag sinabing inumin. Lalo na iyong pampapayat di ba. Inumin mo lang ito papayat ka ng ganito kadaming pounds. Tapos hindi naman totoo. Mayroon din napapanood ko ngayo USec na ito sa isang buwan pag ininom mo ito, tatangkad ka pa ng parang 3 inches o. Ito talagang tatanungin mo totoo ba ito o hindi. Pag naprove ba na hindi ito totoo, mayroong penalties?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Opo. Kasi una, ang FDA kailangan mag-issue ng permit or license to… kailangan niyang usisain iyan. Ang ating mga consumer, lagi naming sinasabi, pag iyan ay ini-ingest o pinapasok sa katawan, kailangan tingnan ninyo kung mayroon iyang FDA lincensed o FDA approved. Kasi wala sa aming kakayahan bilang DTI na malaman kung ito’y nakakasama sa health ninyo. Talagang first ang FDA po doon. Ngunit kung kunwari ay nakalagay na rin iyon, bagamat nakalagay po doon. Mayroon pong caveat sila, supplement.

    VP LENI: Oo tapos nakalagay “No Approved Therapeutic Claim.”

    ELY: Mayroon namang bago ngayon ang nilalagay, “Ang produktong ito’y hindi gamot,” parang ganoon na disclaimer.

    VP LENI: Oo pero madami pa ring bumibili.

    ELY: Oo kasi ang kanilang modelo, halimbawa iyong binabanggit ninyo, iinom ka tatangkad. Papaano kung mga ang lahi ninyo hindi matatangkad.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Tapos ang modelo nila basketball player.

    ELY: Oo, anak ng basketball player [laughs]

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Iyon nga po ang sinasabi namin sa DTI, kaya pinag-aaral po naming maigi iyan at gusto na namin, pati nga po sa ibang mga serbisyo ng bansa, iyong mga telecom. Pinag-aaralan namin iyan at siguro very soon…

    ELY: Naku iyong sa telecom ang maganda. Sir, kasi ang nakalagay, “Up to.” Dapat hindi, kung ilan ba talaga ang lakas na puwede sa internet.

    VP LENI: Oo baka akala mo sobrang bilis, akala mo sobrang ang capacity iyon pala iyon ang maximum. At iyong maximum bihirang bihira ma-attain. [laughs]

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Opo tama po iyan. Iyon nga po, napakatingkad ang kanilang advertisement na “up to.” Pero kung titingnan ninyo ang serbisyo na binibili ninyo, ang bandwidth ang binibili ninyo hindi ang speed.

    ELY: Nakalagay sir, “up to” USec, na maliit. Tapos kung ilan. Parang sa mga sale. “Sale up to 70%”

    VP LENI: Tapos ano pa USec, ito madalas natin itong marinig na reklamo, na sabi nila bakit sa ibang bansa pagbumili ka ng produkto, halimbawa damit, pag hindi mo nagustuhan o pangit iyong fit sa iyo o ano, puwede mong isauli na walang tanong-tanong. Pero dito sa atin, pagbinili mo na, kadalasan hindi na puwede. Ano ang kasagutan nito?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Ang policy po talaga natin, wala pong pinapayagan na manininda na magsasabing “No return, no exchange.”

    VP LENI: Bawal iyon as a general rule.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Opo. Exception lamang po diyan kung ang return o exchange ay naka sampa doon sa change of mind, hindi pa po tayo katulad ng ibang bansa na kunwari bumili ka ng isang bagay, gusto mo blue, pag-uwi mo sa bahay ay gusto ko red pala. Walang depekto ang binili mo. Ang binibigyan pa lang natin sa ngayon, pag may depekto.

    VP LENI: Kasi ka Ely, halimbawa sa Amerika. Bibili ka ng isang damit, binili mo. Pagdating mo sa bahay, ay akala ko gusto ko ito, ayaw ko pala. Pagbumalik ka sa tindahan, hindi ka tatanungin kung bakit mo sinasauli.

    ELY: May mga kilala nga ako sa Amerika ma’am kaibigan ko, ginagamit po. [laughs] Halimbawa iyong mga suit, huwag nga lang tatanggalin ang tag. Pupunta ng party, tapos kinabukasan isasauli. Walang tanong-tanong, okay.

    VP LENI: Sa kanila talaga walang masyadong tanong. Pero sa atin parang dadaan ka sa court hearing di ba. [laughs]

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Iyong ekonomiya kasi natin hindi pa siguro handa doon sa ganoon. Pati ang kaugalian ng ating mga kababayan na baka mamaya abusuhin.

    VP LENI: Pero ang sinasabi ninyo pong as a general rule, hindi puwede ang tindahan magsabing “no return, no exchange,” andiyan ang rule na iyan. Ang mga exception niya lang kung wala namang diperensya.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Opo. Iyong change of mind. Ngunit kung iyong defect ay nandoon sa produkto, o di kaya, kasi sabi nga nila, iyan rin po ang isang kahinaan o di kaya variation noong e-commerce. Kasi sa e-commerce po, kaya sinasabi rin namin huwag kayong tatalon kaagad na hindi ninyo naiintidan dahil ang mga suotin—sapatos, suotin—you have to change to verify and wear it. Baka mamaya hindi suit sa inyo, hindi mo puwede ibalik dahil wala namang defect.

    ELY: Hindi sir, puwede siguro babayaran mo, pag dineliver. Tapos siguro…

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Depende po ngayon iyan doon sa e-commerce sa… mayroon po silang return policy.

    VP LENI: Pero ito USec, parang ngayon nag-iimprove na rin tayo nito kasi ka Ely, marami akong kaibigan na hindi na pumupunta sa mall ngayon. Nag-oorder nalang sila. Iyong mga local na mga, mayroong mga sikat na local sites iyong Zalora, iyong Lazada. Ang kuwento nila ka Ely pag hindi sa iyo kasya o iyong quality, iyong akala mo ganoon ang quality niya noong natanggap mo hindi okay, puwede daw isauli. At parang pinipick-up po yata nila.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Nandoon na po iyan sa ano nila, return policy. Pero bilang mandato, hindi po required. Kaya lang, kasi sila ay kumbaga kalidad na ang kanilang serbisyo, ini-include na po nila iyan.

    VP LENI: At saka parang ito na rin ang come-on nila. Parang kabahagi na rin ng advertisement na kung hindi sa iyo kasya. Tapos ito po USec talagang nauuso ngayon ang e-commerce. Kasi alam mo ka Ely noong ni-launch namin ang Angat Kabuhayan, naghahanap kami ng partners, at mayroon kaming partner na isang, hindi ko na imemention pero isa siyang online shop. Ang hinahanap niya 1,000 riders. 1,000 riders na magdedeliver lang. At iyong riders niya, mayroon po siyang ano. Kung mayroon ka nang dati na motorcycle, puwede mo na iyon gamitin, iba ang usapan. Kung wala kang motorcycle sila ang magpoprovide, iba din ang usapan. Pero gustong sabihin, napakalaki talaga ng e-commerce ngayon.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Na-obserbahan nga ho natin na ang sabi nga ng mga merchants, halos 30% ng pagtitinda ay nandoon na sa e-commerce. At iyan ay palaki ng palaki pa. Kaya ang kailangan ay paghahanda ng ating mga kababayan, hindi lamang doon sa infrastructure na kailangan nga maganda ang telecom natin diyan. Kung hindi pati na rin sa kaugalian. Kasi pag hindi ka masyadong sanay na kumilatis at matalinong mamimili, tira ka nalang ng tira. Kasi kadalasan ang advertisement po niyan mas mura, kasi wala silang overhead expense.

    VP LENI: Walang arkila, walang kuryente. Pero ito po ano, may nabasa akong isang article, parang kinukumpara ang mga mall dito sa Pilipinas at saka mall sa Amerika. Sa Pilipinas daw pagpumunta ka ng mall, punong-puno ng tao. Pero sa Amerika halos wala nang tao ang mga mall kasi halos lahat nag-oonline, pero ito yata unti-unti umiiba na rin sa atin.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Umiiba po. Pero tayo hindi natin napansin iyong online, mag-order ka lang ng pizza, manok o hamburger, online na po iyon. Kaya lang ngayon, mas nagiging complex na at dumadami ang coverage.

    ELY: Pero dito ma’am kaya maraming tao sa mall, hindi lang namimili, pasyal. Palamig.

    VP LENI: Maraming pupupunta sa mall kasi namamasyal. Kaya sabi ko nga ka Ely doon sa nagkukuwento niyan, sabi ko, mukhang dito sa Pilipinas hindi mawawalan ng tao sa mall. Kahit pa sikat na sikat na iyong online shopping kasi iyong malling sa atin talagang pastime, hindi lang para bumili.

    ELY: Ayon, okay. So maganda USec ano, matututukan din po sana bagamat FDA po, iyong mga food supplement. Kasi talagang ang dami hong mga sabihin natin na panloloka, panlinlang. Kasi may mga ginagamit sila na mga parang testimonial… Halimbawa, noong uminom ako nito, parang gumanda pakiramdam ko, luminaw ang mata. Or iyong iba naman, pero kapag napapakinggan naman natin sa mga advertisement nila sasabihin, kumain ng masustansya, huwag magpupuyat at magehersisyo, kasabay ng pag-inom ng produkto. Pero kung tatanggalin mo ang pag-inom ng produkto, talagang magiging healthy po ang isang tao. Maliban nalang po, maniniwala po ako dito sa mga food supplement o herbal, huwag mag-ehersisyo, kumain ng kahit na anong gusto mo at uminom ng ganito, gaganda… Ibig sabihin may bisa po. Naloloko po, at mawalang galang na din po dahil sa nagagamit po ang media sa mga advertisement.

    VP LENI: Pero ito USec, halimbawa sabihin natin na, ako consumer. Mayroon akong biniling produkto, pinaniwala ako na ganito ang quality ng produkto, pero noong nasa akin na, hindi pala ganoon. Anong puwedeng gawin bilang consumer?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Puwede pong ireklamo sa DTI. Kadalasan po ang aming tinatanggap at pinapalaganap na namin ang internet, mag-email po sa amin sa [email protected], o di kaya tumawag po sa aming hotline sa 751-3330. Pag napapasok na po kayo sa sistema namin, pinag-aaralan po namin iyan ngunit ang una naming nilalagyan ng halaga, kung puwede magkasundo, iyong nagmemediation po kami. Ang aming datos na ngayon after one year, pag nagmediation kayo, 97% napagkakasundo po iyong supplier at saka iyong consumer. Kung hindi sila magkakasundo, pupunta na tayo sa adjudication. Natatapos naman namin iyan in about 30 days, 20 ang target namin ngunit karamihan, talagang 20 up to maximum na po iyong 35-40 days.

    VP LENI: Pero iyong adjudication, under DTI rin?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Opo. Sa FTED din po iyon.

    VP LENI: Pero ito po sa experience ninyo, iyong nakaraang taon, ano ang pinakamaraming reklamo? Anong klaseng pinakamarami?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Kadalasan po iyong defective. Dumadami na ngayon ang mga reklamo ukol sa consumer products na electronics, pangalawa po itong mga sasakyan. Dumadami na pong mga reklamo at dito sa e-commerce, ang top 3 ang napansin namin diyan. Ang una, kung magdedeliver kasi napapasukan po ng mga scam. Iyong pangalawa, kung dineliver ang tama mong gusto. At iyong pangatlo, kung napalitan.

    VP LENI: Ito pong mga scam na ito, siguro ka Ely, kunin din natin ang pagkakataon na magbigay ng warning sa ating mga kababayan na huwag basta-basta magoorder sa isang site na hindi naman kilala. Na walang record, kasi talagang napakahirap na ngayon.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Opo. Masyadong maluwag po ang ating ekonomiya, hindi mo alam na kung minsan ang nangsa-scam nasa ibang bansa na nga. Kasi kaya nga sabi namin, before you get into a purchase tingnan mo muna. Iyan ba ay may opisina dito? Para mayroon tayong makakasangguni kung mayroon man.

    ELY: Puwede ho bang itawag sa inyo? Halimbawa mayroong ganito, puwede pong ikonsulta sa DTI.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Puwede po kayong magkonsulta ngunit, minamadali namin ang aming rules and regulations ngayon, dahil gusto naming magkaroon ng parang benchmarking sa dami ng mga yan, reverse ang gagawin namin, na pag-aaralan namin, at voluntarily, puwede magprisinta ang merchandizer sa e-commerce at titingnan namin kung tama ang kanilang pagpapatupad ng consumer welfare, bibigyan namin ng seal.

    VP LENI: Oo. Para iyong seal na iyon, parang iyon na ang garantiya na dumaan ito sa test namin. Tapos kung walang seal, dapat beware.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Opo, buyers beware na po. At saka hindi po namin covered iyong parang consumer to consumer, iyong mayroon akong bagay, na hindi ko na gagamit gusto ko ipagbili, ipopost ko iyan o nilalagay sa mga platform na ano, sinasabi o pinagbibili ko ito, motorsiklo kung ano-ano pa man, computer. HIndi na po namin ma-cover iyon dahil wala nang mga warranty iyan.

    VP LENI: Kaya ano din, talagang buyers beware din pag ganoon. Pero ito po ba lately, marami na bang complaints tungkol sa e-commerce.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Marami po. Kasi nandoon po iyan sa top 3 na namention ko, kung hindi madeliver. Kadalasan po riyan, second hand ang binibili. Kaya akala niya makakatipid siya, tapos sasabihin magdeposito ka, tapos saka ko papadala sa iyo. Wala na, hindi mo na mahahanap ang individual.

    VP LENI: Kaya ito ka Ely kailangan talagang i-warn ang ating mga kababayan kasi ang iba parang napakabilis maniwala.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Dahil po sa presyo. Kasi sabi namin lagi huwag presyo ang tingnan ninyo. Kaya iyong efforts namin, mayroon kaming project ngayon, ang amin acronym doon, PLTK. Para lang matandaan, Presyo ay tama, ang Label ay talagang sunod sa requirements namin, ang Timbang ay tama at ang huli ay iyong Kalidad. Kung ikaw ay isang consumer, kahit na tandaan mo nalang iyong apat na iyon, mayroon ka nang giya na ang presyo ba nito ay tama, ito ba ay nandoon sa SRP o wala sa SRP, malayo malapit, ang label kasi baka mamaya hindi nakalagay doon. Saan mo pupuntahan ang nagtinda? Sino nagmanufacture nito? Ang timbang, tama ba ang timbang niya? At ang huli ang kalidad. Sana ang kultura natin mapunta na tayo mula presyo, price consciousness to quality consciousness.

    VP LENI: At saka ano rin USec, di ba sinasabing pag masyadong ano ang presyo, dapat ano na yan warning na sa iyo.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Parang investment po, too good to be true.

    VP LENI: Kaya sana huwag tayong padalos-dalos na madala sa mga ganito kasi talagang nakakatakot. Naalala ko USec sa amin din, iyong aming mga counselors na in charge sa consumer protection, paminsan umiikot sila mga grocery at tinitingnan nila halimbawa iyong karne. Hindi ko masyado naiintindihan ito USec pero halimbawa iyong karne. Sisitahin nila ang grocery, sasabihin na bawal ang ilaw na ginagamit mo kasi nakakadeceive. Kaya ito talagang masigasig din ang mga implementing agencies ano.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Amin pong pinapatupad at inaantay nalang po naming mafinalize at mapirmahan ng aming kalihim, iyon pong consumer organization rules namin dahil gusto namin bukod doon sa price act, kasi ang requirement doon lahat ng munisipyo dapat mayroon price coordinating council. Dahil sila po ang magpapatupad ng ibang fair trade laws lalo na sa presyo pag nagkaroon ng calamity, mga ganyan. Sabi ko nga minsan, baka next year po namin simulan, awardan po namin ang mga LGU na may kumpletong ganoon.

    VP LENI: Sa amin po talagang masigasig ang mga LGU. Pero parating katuwang ang DTI, kaya ang DTI po sa amin napakasisipag din. At pag nagiikot sa mga tindahan, sa market, sa groceries, parati silang kasama.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Maganda naman pong marinig naman po iyan. Salamat po.

    ELY: Pero USec, may mga nagtetext po. Paano po kabilis daw po iyang mga may problema sa sasakyan.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Dalawa po kasi ang batayan diyan. Ang una ang ating fair trade laws under the Consumer Act o di kaya ang lemon law. Mayroon pa po tayong lemon [law] na na ine-act I think 2014. Ngunit sa tinagal ng panahon, wala pa pong 20 yata ang dumaan po sa amin dahil nakita na namin, napag-aralan namin na ang kanyang proseso ay higit na o mahirap ipatupad in favor of the consumer. Kaya hindi naman ikaw mandato na kailangan Lemon Law, you can do it under the Consumer Act. Ang nangyayari lamang po, pagkatandaan natin, mayroon pong tatlong tawag na namin 3Rs. Iyong una, pagbigyan mo ang nagtinda sa iyo na i-repair. Nandiyan naman sa batas iyan. Pagkatapos ng several times of repair, wala namang kaming indication kung 1, 2 or 3 depende sa produkto, depende sa problema. Pag wala na pong marepair, puwede na po iyang ireplace. Under the consumer puwede po siya magdesisyon, palitan ninyo nalang.

    VP LENI: Puwedeng desisyon iyon ng consumer. Kasi paminsan USec parang nawawalan ng option na ganyan ang consumer kasi ang tindahan ang nagsasabing hindi, ang aming rules ay irerepair namin iyon.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Opo. At ang pangatlo po ay refund. Pag hindi na kaya, puwedeng irefund. Pero kung kunwari nakaisang taon gamit, usually mga sasakyan, may kaunting bawas naman iyong refund, dahil nagamit mo. May assessor na magbibigay ng kanyang opinion na refund, minus mo naman ang nagamit mo. I mean let’s be fair naman rin. Something like that.

    ELY: Opo kasi ang dami rin po talagang may mga reklamo. Katulad nito, bagong sasakyan, tapos ngayon nasa casa na uli isang buwan na raw mahigit. Pag mga ganoong pabalik-balik, papano po ito, ilalapit po sa DTI.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Puwede na ho ilapit sa DTI, kamakailan lang mayroon ding kumausap sa akin galing doon Region 10, at naidulog na niya doon sa Region 10 office namin iyan, sasakyan rin po iyon, bagong-bago, at nagka… sabi ko nga lang siguro ang pag-isipan rin ninyo kung after 3 or 4 or 5 times repair hindi na makuha, mag-isip na kayo. Either i-replace…

    ELY: Puwede po sila magdemand na.. through DTI?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Puwede po.

    VP LENI: Pero nakakatakot din nito USec, siyempre mayroon din kayong proseso halimbawa sabi niyo nga, kung puwede maayos sa level ng, pero papano kung iyong nirereklamo parang repeat offender siya. Parang may record na talaga na deffective ang mga binibenta. Mayroon ba tayong penalty nito?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Mayroon po naman, bagamat hindi pa masyadong kumbaga napapaalam, kung ito’y mga sole proprietorship po puwedeng tanggalan ng registration ng kanilang business. Pero kung korporasyon po iyan, nasa ano na siguro iyan nasa quality control na ho nila iyan ng consumer. Kaya nga po pinapatingkad namin ang mga consumer groups para sila mismo ang magsabing huwag na kayong bumili nito, iba na ang bilhin ninyo.

    VP LENI: At saka para kasi sa akin USec kung, kasi hindi naman talaga nagpeperpekto di ba, kung may defective na isa o dalawa, baka puwedeng forgivable iyon. Pero kung napakarami na iyong reklamo, di ba sa ibang bansa uso iyong parang nireretrieve sa market. Sa ating ba mayroong pagkakataong ganoon?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Marami po tayong equipment na subject for recall. Kung matatandaan ninyo po iyong recently iyong tungkol po doon sa Samsung. Pero iyon, voluntary po iyon. Ang manufacturer ang nagsabing ako na ang magrerecall nito, at nilulon na nila ang economic consequences noon.

    VP LENI: Pero kapag ganyan, pagnirerecall nila, binabalik ba nila ang pera?

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Dito sa Samsung ho pinalitan ng unit. Puwede po naman ang ganoon.

    ELY: Kasi sa Amerika ma’am kapag nirecall halimbawa sasakyan, ang dami. Libo. So dito ang daming mga reklamo, parang walang nangyari. Ito pinadala sa akin complaint letter, for Balintawak siguro, paulit-ulit daw bago pa iyong Ford Everest na binili, paulit-ulit, tapos buwan. Siguro maganda iyong mga ganyang service center, ipaliliwanag po ng mabuti sa kanilang customer na ito po talaga ang sira, o kung oorder pa ba ng piyesa sa abroad o papano. Ma’am ang iba hindi ginagawa basta walang sinasabi sa customer.

    VP LENI: At saka ano din ka Ely, ito na-experience ko sa telepono. Parang, pag sira ang telepono ipapaayos mo mayroong mga kumpanya na papahiramin ka muna ng service unit para may nagagamit ka habang inaayos iyong… ewan ko lang kung sa saksakyan dapat ganito rin.

    ELY: Pero dapat ganoon kasi courtesy din sa.. halimbawa kung brand new ninyo naman nabili tapos isang buwan na nasa casa iyon, ay problema po iyon.

    VP LENI: At saka kaya ka nga bumili para may gamitin tapos nasa casa di wala ka ding magagamit.

    ELY: Tapos ang masaklap po niyan kung hulugan. So tumatakbo, di ba may monthly kang binabayaran tapos wala kang ginagamit.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Doon sa mga danyos po, ayon labas na po ang DTI doon. Kailangan sa korte ka na. Iyong actual equipment lang po ang aming concern, pero sa tantya ko talaga kapag napalawak pa natin iyong mga consumer organizations, katulong pa natin iyan para maitaas ang antas.

    ELY: So USec bigay ko po sa inyo intong letter na complaint sa Ford Balintawak. So siguro bago po tayo magtapos, ano po ba ang panawagan ninyo sa ating mga kababayan para po sa lahat, lahat naman tayo consumers at tumatangkilik, siyempre katuwang po ang DTI na nagbabantay po dito.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Tuntunan ko nalang po at bagamat undas na at tinitingnan naman natin ang lalapit na noche buena, at napakaganda po na makita namin na napakaraming supply, sufficient po ang supply at ang produkto po ay karamihan po talaga iyan ay hindi po magtataas ng presyo ang ating mga pasta, sauce, iyong fruit salad, iyong kinukuha. Mayroon lang isa pero ang maganda pagisipan ng ating mga mamamayan, kung hindi natin kayang abutin ang presyo ng isang bagay, marami pa po tayong choices. Kaysa iyong nagiiiyak tayo na sabihing ibaba ibaba ang presyo, dahil marami pong rason dahil tumataas ang presyo, iyon lang pong supply o di kaya iyong exchange rate po natin, talagang may epekto po iyan sa presyo. Kaya ang mga mamamayan kailangan lang maging matalino, masinop, at bumili na po ng maaga kung kaya po. Agahan na po ninyo.

    VP LENI: Hay nako sakit yata natin iyan USec. Kung kailan kailangan, tsaka magmamadali. [laughs]

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Last minute. [laughs]

    ELY: Ayon.

    VP LENI: Pasalamatan natin ka Ely si USec. Teddy Pascua, sana po hindi ito huling pagkakataon para mapagbigyan ninyo kami dito po sa DZXL.

    USEC. TEODORO C. PASCUA: Sa ngalan po ng aming namumuno na si Sec. Ramon Lopez po na ngayon nasa papuntang ibang bansa ulit, talagang napakasipag, para sa investments, salamat po at nagbigyan ninyo rin po kami ng pagkakataon.

    ELY: Maraming salamat.

    [End of Gap 2]

    VP LENI: Ito ka Ely, mayroon na naman tayong guest na napaka inspiring. Kagabi binabasa ko ang kanyang kuwento, napakabata pa, mas bata pa ito sa anak ko. 27 years old lang siya, Pamela Mejia. Good morning sa iyo Pamela.

    PAMELA MEJIA: Hello po, good morning.

    VP LENI: Ito binabasa ko Pamela ang kuwento mo, mayroon ka ngayong isang kumpanya na ang tawag Phoenix. Iyong Phoenix, pang-apat na negosyo mo na. Ito pang-apat mo na siyang negosyo pero pinaka-unang social-entrep. Iyong mga nauna mong negosyo, anu-ano iyon?

    PAMELA MEJIA: Bale kasi nagumpisa ako noong 17 years old po ako. 4th year high school po ako noon.

    VP LENI: Talagang mahilig ka na magnegosyo?

    PAMELA MEJIA: Opo. Actually nagstart po iyon, kasi gusto ko po talaga magdebut. Tapos ayaw ko po talaga abalahin ang mga magulang ko, so sabi ko, ano ba iyong puwede kong gawing negosyo para makaipon ng pera. So pinakauna ko pong negosyo is iyong t-shirt printing po.

    VP LENI: Ikaw ang namahala?

    PAMELA MEJIA: Opo. Actually iyong first run ng production namin, buong pamilya ko sinali ko, mga kapatid ko, mommy at daddy ko. Kasi wala po talagang katulong na tagaprint so inask ko po talaga.

    VP LENI: Pero ano iyon, ikaw ang nagdedesign?

    PAMELA MEJIA: Opo simple lang naman po kasi noong time na iyon, statement shirts lang. So madali lang po talaga.

    VP LENI: So saan mo siya binibenta?

    PAMELA MEJIA: Bale noong first po talaga sa school po namin. Since sila naman po ang iimbetahin ko sa party ko, sila nalang ang binentahan

    VP LENI: So nakaipon ka in other words.

    PAMELA MEJIA: Opo. Mission accomplished naman po.

    VP LENI: Nakadebut ka dahil sa negosyo mo. Tapos ang susnod, ano ang pinasok mo?

    PAMELA MEJIA: Tapos noong nagcollege na po ako, nagstart na po ang kasikatan ng online stores. So dati po ang ginawa ko mahilig po kasi akong magukay-ukay. So bumibili ako sa Anonas mga Php10, Php20, tapos binibenta ko online ng Php300-350 ganyan. [laughs] Nasa nagdadala naman po talaga iyan. Tapos nakakilala po ako ng mga mananahi sa Pasig at Taytay, so from ukay, naging ready-to-wear na na brand new

    VP LENI: Ikaw na ang nagdedesign?

    PAMELA MEJIA: Bale po sila pa rin po, pero may say po ako kunwari sa klase ng tela, ganoon. Parang kinu-curate ko po kung ano ang ibebenta ka.

    VP LENI: Di punta ng punta ka sa Pasig at Taytay?

    PAMELA MEJIA: Every Friday po sa palengke every Friday.

    VP LENI: Tapos iyong ginagawa nila, i-advertise mo online?

    PAMELA MEJIA: Opo, opo. Actually parang 1-man-team na nga po ako noon kasi ako na po bumibili, nagmomodel, nagphophoto, nag-eedit, nagdedeliver.

    VP LENI: Pag may order sa iyo, papaano mo dinideliver?

    PAMELA MEJIA: Via shipping po, door-to-door shipping. Sikat na rin po kasi noong time na iyon.

    VP LENI: Tapos after noong online store, ano pang pinasok mo?

    PAMELA MEJIA: After po noon, finally noong 3rd year college, sapatos na. Pero noong time na iyon, puro high-end ang gusto ko puro high heels ganyan.

    VP LENI: Pero saan mo kinukuha ang mga sapatos?

    PAMELA MEJIA: Marikina po.

    VP LENI: Ikaw ang nagpapadala?

    PAMELA MEJIA: Bale po hinanap ko, pumunta po talaga ako sa Marikina para maghanap ng factory. Tapos magdedesign po ako tapos papagawa ko po sa Marikina.

    VP LENI: Tapos iyong dinedesign mo iyon na rin ang ibebenta mo, online rin?

    PAMELA MEJIA: Opo online rin at saka bazaars po.

    VP LENI: Tapos papano mo naisipan itong Phoenix?

    PAMELA MEJIA: Ito pong Phoenix kasi po bale sa UP ako nag-aaral noon, tapos course ko po is clothing technology. Tapos thesis ko po bale is ininterview ko po lahat ng fashion social enterprises, almost lahat dito sa Philippines, tapos sobrang nainspire ako na parang for me ang shoe business ko parang ang empty niya. Parang kasi pag social enterprise, may community ka, may beneficiaries ka. So for me, doon ko po talaga nasabi na okay iyong next venture ko na talaga dapat social enterprise.

    VP LENI: Ito ka Ely alam mo itong social enterprise na ito marami na akong nameet at karamihan mga bata. Halimbawa ang Rags2Riches di ba, very successful na social entrep. Ito mga bags, nag-ano na sila, nagdiversify na sa napakaraming produkto, makikita natin sa malls. Marami iyong Anthill, social enterprise din. Marami pa. Mayroon ding mga sapatos. Pero ang pinakakonsepto ng social enterprise, dapat makikinabang ang community di ba. Itong sa iyo, anong community ang inadopt mo?

    PAMELA MEJIA: Ano po, so ang iyong pinaka community partner namin is Marikina Shoe Artisans. But other than that kasi ang social enterprise po namin ang more on for the planet, kumbaga for the environment din po. Kasi po ang buong concept po ng Phoenix, nangongolekta po kami ng lumang damit o kaya scraps ng fabric from different garment factories tapos ginagawa po naming sapatos.

    VP LENI: Pero ano iyon, iniikot ninyo o may contact na kayo sa mga garment factories?

    PAMELA MEJIA: Dati po parang akala namin parang kailangan pa namin umikot-ikot na parang kung baga humingi, pero eversince na nalalaman na po nila iyong Phoenix, very willing iyong mga tao talaga to the point na kailangan ko na po talaga magstop po ngayon kasi wala nang storage space kasi ang dami na po talagang gustong itapon sa amin iyong mga tira nilang tela.

    VP LENI: So ito parang hindi ka na bumibili ng tela, hinihingi nalang. Tapos iyon na ang papagawa mong sapatos. Pero ang sapatos ikaw, iyong lahat original designs mo o mga Marikina Artisans?

    PAMELA MEJIA: Parang we’re kasi po what we want is timeless design—kumbaga iyong timeless na sneakers, classic na para talagang kahit kailan puwede mo siya suotin. Tapos ang gumagawa po iyong mga Marikina Shoe Artists.

    VP LENI: Tapos ang pagbenta mo dito online din. Wala kang puwesto. Pero nagpaparticipate ka sa mga bazaars. Ito ang Phoenix kailan mo siya sinimulan. Kasi ito 27 ka ngayon diba.

    PAMELA MEJIA: Bale actually 25 pa po. Pero ano po bale in the past 2 years talaga ang pinaka main activity ng Phoenix is maghanap ng funding. Kasi iyon po isa po talaga iyon sa challenges as an entrepreneur na kailangan po talaga namin ng capital.

    VP LENI: Hindi ba mahirap?

    PAMELA MEJIA: Sobrang hirap po. Lalo na po kasi ang fashion industry dito ay not really that supported not just by consumers but by also the government and a lot of private sectors so actually po mostly lahat po ng competition ko po para maghanap ng kapital ay international po talaga.

    VP LENI: Ano ang nakikita mong support na binibigay sa ibang bansa ng gobyerno na sa atin hindi binibigay.

    PAMELA MEJIA: Ay totoo po, actually frustration ko po talaga iyan. Actually po noong nagcompete ako, let’s say doon po sa Thailand o sa Malaysia, lahat po ng fashion, local brands nila binibigyan talaga po nila ng support in a way kunwari po, kung start-up ka, mayroon silang malls doon, mamimili sila ng top 10 start-ups tapos free ang retails space for a year, para makilala ka. Kasi po dito parang mas ine-embrace ng tao ang Western brands so padami ng padami ang puwesto nila tapos ang social enterprises walang space, mahal, ganoon.

    VP LENI: So ito ka Ely, naexperience ko rin ito kasi may mga iniimbitahan ang opisina namin pag may event kami, gusto sana namin may nagpaparticipate na mga local brands, halimbawa mayroong isang, single proprietorship ito based siya sa Malaybalay, Bukidnon, iyong ginagamit niya mga indigenous materials ginagawa niya mga bags. Ang gaganda ng produkto. Ang sabi namin sana makilala ka pa. Bakit hindi ka sumali sa mga trade fairs sa mga bazaars. Ang sabi niya naku ma’am, napakamahal. Kasi para lang mabigyan kami ng space, magbabayad kami ng parang registration fee e dadalhin pa namin ang produkto namin, pamasahe pa namin, iyong hotel. So ito para sa iyo, malaking bagay sana kung ang gobyerno, mayroong programa para sa mga ganito.

    PAMELA MEJIA: Opo. Especially po sa creative industry po. Kasi po napansin ko po dito, malaki po talaga ang support sa agriculture, health, technology, which I get po kasi kailangan po talaga natin iyon. Pero huwag po natin isantabi ang creative industries kasi malaki po talaga ang potential na mabibigay niya.

    VP LENI: At saka lalo pa dahil ang mga Pilipino talaga very creative. At saka ka Ely, kahit ako ang mga sinusuot ko, mas nabibili ko na siya sa mga social entrep e na nakikita ko sa mga bazaar. Pero kung hindi sila nakakapagparticipate sa mga bazaar, wala din akong means para makilala sila. Tapos naalala ko mayroon akong bazaar na recently pinuntahan, parang may binili ako tapos nagulat ako bakit ang mura. Tapos ang sagot sa akin noong binilhan ko, kasi nakita ko na iyong same product niya sa ibang bazaar pero ang mahal doon. So sabi ko, bakit ito nakita ko na ito sa dati mong puwesto, ang mahal tapos ngayon mura. Ang sabi niya kasi po nakadisplay kami ng libre, so wala po kaming binayaran na puwesto. So ang laking bagay niya para sa enterprise. Kaya ito, ano ang ma-advise mo sa mga pareho mong kabataan na gustong mag-umpisa din kagaya mo?

    PAMELA MEJIA: Ako po, unang-una sa lahat ang dream ko po talaga sa mga young entrepreneurs like me is sana pag nagtayo sila ng negosyo, sana social enterprise na talaga. Kumbaga gawin nating norm business model ang social enterprise na its not just puro pera lang, dapat for the planet and for the people din. So that’s number one, dapat social entrep na talaga lahat ng business model. And number two, sobrang hirap talaga as in mahirap talaga magtayo ng negosyo. So ano lang, cliche man siya pakinggan pero huwag kang mag-give-up kasi may perfect timing talaga para sa lahat. Parang you’ll never know kung kailan ang breakthrough mo.

    VP LENI: Kaya ito ka Ely, parang nakakatuwa ang mga kabataan ngayon na pumapasok sa social enterprise kasi hindi lang iyong profit di ba ang iniisip, pero ang community din na tinutulungan. Kaya ito kami din, pag mayroong choice, iyon ang parati namin pinipiling bilhin. Kasi alam mo na pag binili mo, ang tinutulungan mo hindi lang iyong may-ari ng negosyo pero pati ang gumagawa na nakikinabang. Kaya ito Pamela napaka ano, magpapasalamat kami sa iyo at sana hindi ka mawalan ng gana na lumaban at lumaban. Kasi sabi mo nga, dadating ang panahon na makukuha mo rin ang break. Pero siguro ka Ely isa din itong palaisipan sa amin sa gobyerno na mag-isip ng mas maraming paraan para matulungan ang mga kagaya ni Pamela na ano man lang, makalaban ng patas.

    ELY: Okay so Ms. Pamela salamat sa iyong oras.

    PAMELA MEJIA: Maraming salamat po.

    ELY: Okay samantala mga kasama at bago tayo magtapos, alam naman natin ay undas po, nalalapit na. Ma’am uuwi kayo ng Naga?

    VP LENI: Uuwi ako ka Ely bukas, kasi ang asawa ko siyempre nasa Naga. At ano talaga ito, pag panahon ng undas, maraming-maraming bumibisita. Kung saan siya nakalibing sa Eternal Gardens sa Naga. Pero itong panahon kasi na ito ka Ely, panahon na uwian di ba sa kanya-kanyang mga probinsya kaya gusto sana natin na paabutan ng mensahe ang ating mga kababayan. Unang-una, pakikiisa po sa inyong lahat sa pag-alala ng ating mga namayapang minamahal sa buhay. Ngayon pong darating na undas. Napakahalaga po ng araw na ito dahil kahit po tayo ay malayo, gumagawa tayo ng paraan upang makauwi sa kanya-kanya nating probinsya, at makasama ang ating mga pamilya. Hangad po natin ang ligtas na pagbiyahe kasi pag undas ka Ely, napakarami ang naaksidente sa dami ng bumabyahe. At tayo rin po, mag-alay po sana tayo ng dasal para sa ating mga sundalo at kababayan na nag-alay po ng buhay upang makamit ang kapayapaan sa Marawi. Ito panahon ka Ely na alalahanin natin ang sakripisyong ibinigay nila para sa ating bayan. Hindi lang sila pero sakripisyo din ng pamilya nila na dahil sa pakikipaglaban para sa ating kapayapaan ay ibinuwis ang kanilang mga buhay bilang pong isang sambyanan, gamitin po sana natin ang isang pagkakataon na ito upang mapasalamatan po ang lahat ng Pilipinong patuloy na nakikibaka hanggang ngayon para sa ating kalayaan at demokrasya. Hindi lang ka Ely sa Marawi. Marami tayong mga sundalo sa Basilan, Sulo at sa iba’t iba pang bahagi ng Pilipinas. Gunitain po sana natin ngayong undas ang kanilang kabayanihan, hindi lamang ngayon na panahong ito pero siguro sa pang-araw-araw na pagharap nila sa mapanghamong panahon natin ngayon. Mula po sa Tanggapan ng Pangalawang Pangulo, tayo po ay nakikiisa sa lahat at sana po maging mapayapa ang celebration natin ng undas ngayong taon.

    ELY: Okay marami pong salamat madame vice president. At muli po magandang umaga po sa ating mga kababayan na nakikinig nationwide.

    VP LENI: Magandang umaga po muli sa lahat. Maraming salamat po.

    – 30 –

    Posted in Transcripts on Oct 28, 2017