This website adopts the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.0) as the accessibility standard for all its related web development and services. WCAG 2.0 is also an international standard, ISO 40500. This certifies it as a stable and referenceable technical standard.

WCAG 2.0 contains 12 guidelines organized under 4 principles: Perceivable, Operable, Understandable, and Robust (POUR for short). There are testable success criteria for each guideline. Compliance to these criteria is measured in three levels: A, AA, or AAA. A guide to understanding and implementing Web Content Accessibility Guidelines 2.0 is available at: https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/

Accessibility Features

Shortcut Keys Combination Activation Combination keys used for each browser.

  • Chrome for Linux press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • Chrome for Windows press (Alt+shortcut_key)
  • For Firefox press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • For Internet Explorer press (Alt+Shift+shortcut_key) then press (enter)
  • On Mac OS press (Ctrl+Opt+shortcut_key)
  • Accessibility Statement (Combination + 0): Statement page that will show the available accessibility keys.
  • Home Page (Combination + H): Accessibility key for redirecting to homepage.
  • Main Content (Combination + R): Shortcut for viewing the content section of the current page.
  • FAQ (Combination + Q): Shortcut for FAQ page.
  • Contact (Combination + C): Shortcut for contact page or form inquiries.
  • Feedback (Combination + K): Shortcut for feedback page.
  • Site Map (Combination + M): Shortcut for site map (footer agency) section of the page.
  • Search (Combination + S): Shortcut for search page.
  • Click anywhere outside the dialog box to close this dialog box.

    BISErbisyong LENI Episode 217

    BISErbisyong LENI Episode 217

    ELY: Okay, good morning! Magandang umaga, Pilipinas—Luzon, Visayas, at Mindanao! Isa na namang edisyon ng BISErbisyong LENI dito po sa RMN. At siyempre ngayon po'y araw ng linggo, July 4, 2021. Mula po dito sa DZXL RMN Manila, tayo po ay napapakinggan sa RMN DYHP Cebu, RMN DXCC Cagayan de Oro, RMN DXDC Davao, RMN DWNX Naga, at siyempre sa lahat po ng ating inaabot ng broadcast nationwide, netwide. Magandang umaga! Ako pa rin ho ang inyong radyoman, Ely Saludar. At siyempre kasama po natin ang nag-iisang Bise Presidente ng Republika ng Pilipinas, si madame Vice President Leni Robredo. Ma'am, good morning!

    VP LENI: Good morning, Ka Ely! Good morning po sa lahat na kasama natin ngayong umaga. Ayon. Sa mga nakikinig po sa atin sa radyo, sa mga sumusubaybay sa ating Facebook Live, sa dalawa nating channels: RMN saka VP Leni Robredo. Maraming salamat po sa pagsama ulit sa amin na isa na namang Linggo. Sa ating mga kababayan sa Bicol, marhay na aga po sa indo gabos. Sa ating mga kababayan sa Visayas at Mindanao, maayong buntag! Good morning, Ka Ely!

    ELY: Opo, good morning at ma'am para po sa kaalaman ng ating mga listeners at bagama't ngayon patuloy na mayroon ho tayong pandemya, ay abalang-abala kayo ano, sa inyo pong mga aktibidad. At siyempre una din dito iyong ating COVID Response po ng OVP.

    VP LENI: Ngayong week, Ka Ely, medyo stretched kaming grabe kasi nakuwento ko na ito last week na dahil iyong mga surge ngayon sa mga probinsya ay nakakatanggap kami ng maraming mga requests. So ngayon, Ka Ely, nakuwento ko na Tuguegarao saka Palawan ay nagpadala kami ng team doon. Hindi—sa Palawan pala nagpadala kami ng team, sa Tuguegarao parang partnership lang with the LGU. Tapos na iyong run namin doon. Sa Imus nagkaroon kami, Ka Ely, ng pangalawang run ng Swab Cab. Iyong sa Bicol, Ka Ely, ay nilawakan namin. Dati nang mayroon para sa Camarines Sur, pero nilawakan namin. Dati kasi, Ka Ely, parang nag-launch lang kami ng Bayanihan E-Ataman, parang Bayanihan E-Konsulta pero mas localized na version. Pero dahil nagka-surge din, Ka Ely, sa Camarines Sur, nagstart na kami mag-Swab Cab two days ago. Nag-start kami sa Naga. Tapos nagkaroon din—iyong isa, Ka Ely, tuloy-tuloy hanggang ngayon—parang ngayon ay third day. Third day ng Swab Cab. Iyong protocols na ginawa namin sa ibang lugar, ganoon din ang ginagawa sa Naga. Ginawa na namin ito dito sa NCR plus, ginawa namin sa Tuguegarao, sa Imus, tapos ngayon sa Naga. Tapos during the week, Ka Ely, ay ka-meeting na din namin si Mayor Rosal ng Legazpi. Kasi nakatanggap din tayo ng mga requests sa Legazpi. Pero ang problema kasi namin, Ka Ely, hindi kami makatugon sa requests kung wala kaming partnership with the LGU. So nagmeeting na kami with Mayor Rosal at ngayon inaasikaso na iyong paglatag ng programa doon. Nakuwento ko na din ito na last week, nakapag-meeting na kami with Congressman Rufus Rodriguez ng Cagayan de Oro kasi mayroon ding request.

    So ngayon, Ka Ely, iyong COVID Response tuloy-tuloy. Ang pagpadala ng PPEs, mga medical supplies sa iba't ibang mga lugar tuloy-tuloy iyon. Kapag mga nagrerequest, Ka Ely, sa mga munisipyo ay basta kung may nakikinig po sa amin na nag-request, kapag nakakatanggap po kami ng request ine-explore namin ang partnership with the LGU. Gusto ko lang po itong i-explain. Hindi po kami basta-basta makadala ng programa kung hindi bukas iyong LGU sa amin. Kasi marami pong mga—maraming mga protocols na kailangan—-kailangan mag-synchronize kami. Tapos marami ding mga bagay na iyong LGU ang makakaprovide. Halimbawa nalang. Halimbawa sa Swab Cab, makakabigay kami—kami ang mag-o-organize sa mga swabbers, sa mga lahat. Pero may ground work kasing kailangan. Iyong ground work, LGU iyon. Tapos ang pagka-swab, kailangan LGU iyong sasalo ng mga nagpositive, kasi kailangan ng isolation centers, kailangan iyon nga, kailangan synchronized siya sa mga policies ng LGU. So hingi lang po ako ng paumanhin doon sa mga nagrerequest na hindi kaagad namin matugunan. Iyong kami po, ready kami any time. Pero kailangan lang po ang LGU, kailangan ng partnership with us. So kung palagay niyo po kailangan sa inyo, kami po maghihingi lang kami ng tulong na baka puwedeng pa-coordinate sa LGU kasi once na okay po ang LGU, okay kami. So iyon iyon.

     

    Pero ngayon, Ka Ely, ngayong araw may team kami na nasa Batangas. Mamimigay ng mga pangangailangan sa mga evacuation centers. So ang dala namin, Ka Ely, pagkain saka mayroon din iyong mga kailangan sa evacuation centers, mga higaan. So nandoon ang team namin ngayon. Kung hindi ako nagkakamali, apat ba o limang ano ito, munisipyo ang pupuntahan. At doon iyong mga munisipyo saka lungsod kasi doon may mga evacuation centers. So ito, Ka Ely, ano, medyo stretched kami dahil alam mo naman kaunti lang ang—kaunti lang iyong tao namin sa OVP. At lahat—lahat ano, parang nagdo-doble assignments na lahat sa dami ng ginagawa.

     

    ELY: Opo. At mayroon din kayo ma'am ano, na in-attendan na ano, na mga webinar. At iyong sa—City.

     

    VP LENI: Oo. Ito, Ka Ely, actually nagkaroon kami ng apat na turnover. Apat na turnover, dalawa sa Himamaylan—Himamaylan City, Negros Occidental. Isa sa Kawayan, Negros Occidental, saka iyong isa naman ay sa La Castellana. Ito, Ka Ely, mga turnover na ginawa namin ito ang programang ginagawa na namin from before— iyong sustainable livelihood and training program. Iyong mga proyektong tinurnover namin this week, Ka Ely, karamihan para sa magsasaka—tatlo yata iyong para sa magsasaka, iyong isa para sa mga mangingisda. Ito ang financial grant. Pero iyong financial grant kasi, Ka Ely, hindi lang ang pagbigay ng pondo. Pero ano siya, bahagi siya—parang may training component. Bahagi siya ng malaking programa. So iba-iba. Halimbawa iyong isa gagawa sila ng parang multipurpose cooperative para sa community. Iyong sa mangingisda naman parang malaking fishing boat na motorized, kasi ang mga fishing boat nila ngayon ang mga bangka lang, hindi sila nakakalayo from the shore kasi maliliit lang iyong bangka na gamit. Iyong isa naman ang land preparation, mga pambili ng gamit, pambili ng kalabaw, ito—ito iyong mga turnover namin this week.

     

    Tapos iyong mga webinar, Ka Ely, ay sa Naga nagkaroon kami ng webinar. Pero gagawin namin ito sa maraming lugar. So ang ano namin ito parang caravan siya. Iyong webinar, Ka Ely, gusto lang namin i-share kung papaano—kung papaano sisiguruhin na walang mga in-office transmission sa mga lugar. In-offer namin ito, Ka Ely, sa Naga dahil siyempre nakikita ko marami akong mga Facebook friends na taga-doon, marami iyong mga in-office transmission. Marami ang mga hindi lang government office, halimbawa City Hall, GSIS, SSS, mga ano ito—mga bangko. Nagkakaroon ng hawaan sa loob ng office. At gusto namin, Ka Ely, i-share kasi ginawa namin ito dito sa opisina namin March pa last year. Na mayroong team na—Unilab iyong hiningan namin ng tulong—na nag-audit sa office. Tapos ang pag-audit nila sa office, tinuturo nila ang hindi dapat, saka mga dapat gawin. So halimbawa ilan sa—halimbawa, sa isang kuwarto by square meter, ilan lang iyong puwedeng tao at a time sa loob ng kuwarto. Ang mga paggamit ng corridors, paggamit ng mga open spaces para ma-decongest ang mga opisina. So nagkaroon kami ng webinar na ganoon sa Naga. May partner kami, Ka Ely, iyong partner namin isang civil society organization ang pangalan noon Parabaran Contra COVID-19, saka iyong Metro Naga Chamber of Commerce and Industry, saka siyempre iyong City Government of Naga. Ipa-pilot namin sa City Hall. Ipa-pilot namin sa City Hall tapos pati ang ano, Ka Ely, iyong sa Metro Naga Chamber of Commerce and Industry halimbawa, mga restaurants. Papaano i-a-assess na ang mga restaurants maayos ang flow, maayos iyong ventilation, ano iyong mga protocol—so ginagawa namin iyon, prinopose din namin iyon sa Legazpi. Saka sa iba pang mga lugar na tingin namin magbe-benefit out of it. So iyon iyong ginawa namin, Ka Ely. Ano pa ba ang mga nangyari this week. Basically ano—iyon nga. Iyong sa CDO, Ka Ely, pinaplantsa lang. Kasi isa sa mga request ni Congressman Rodriguez na dalhin namin ang Vaccine Express sa CDO. So kami, Ka Ely, willing kaming gawin iyon. Pero ang problema namin wala kaming access to vaccine supply. Wala kaming access to vaccine supply so iyong grupo from CDO, sila ang magrerequest both sa IATF saka sa City Government. Kapag mayroon nang supply, willing na kaming pumunta, Ka Ely. Iyon iyong problema ng—iyon ang problema, Ka Ely, nang wala kaming access sa supply kasi hindi kami basta-basta. Hindi kami basta-basta makakapunta.

     

    Tapos iyong panghuli, Ka Ely, na update pinost ko na ito sa Facebook kasi sobrang saya namin. Na-maintain namin for the third straight year iyong Unqualified Audit from COA. Iyon 'yon, Ka Ely, iyong Unqualified Audit ang highest audit rating na binibigay ng COA sa isang government office. So for the third straight year, nakuha namin at ninenerbyos na ako nito, Ka Ely, kasi for 2020 ito. Alam mo naman, Ka Ely, noong 2020 ito ang pandemic year, ‘di ba? Pag gawa ng budget, wala pang pandemic. So noong nagkakaroon na ng pandemic, kailangan kaming mag-ayos ng budget para ma-adjust siya sa pandemic. So mayroong mga panggastos sa pag-ayos ng opisina, panggastos ng opisina na ginamit namin for COVID Response. So iyong sa akin, Ka Ely, risk iyon para sa amin kasi maraming mga bagay na—maraming mga regulations ng COA na hindi mo basta-basta magagalaw iyong funds. Maingat na maingat kami, Ka Ely, pero hindi talaga maiwasan. Hindi maiwasan na gumastos for COVID na wala naman sa budget. So kami, Ka Ely, ginawa pa din namin lalo na kasi, ‘di ba, alam mo naman na kapag pera ng gobyerno, ang haba ng proseso. So kami, Ka Ely, siyempre kapag tumutugon ka sa isang problema, hindi puwedeng maghintay ng matagal ang problema. So kami, marami kaming ginawa na parang instant na risk talaga iyon kasi baka nga—baka nga ma—hindi namin makuha ang audit rating dahil doon. Pero, Ka Ely, nabigay pa rin sa amin. Mayroong comments ang COA, halimbawa iyong isang comment niya, mayroon kasing mga ospital na tinutulungan namin ng medical equipment. Tinulungan namin ng ventilator et cetera. Naka charge iyon sa aming MOOE—iyong aming operating expenses. Parang sinabi ng COA dapat hindi iyon sa MOOE naka charge. Dapat capital outlay iyon. Tapos halimbawa may napansin siya, Ka Ely, na iba-iba iyong parang may mga discrepancy kasi ang dami naming donations, ‘di ba? May mga discrepancy sa mga binigay saka sa natanggap. Ang hirap kasi, Ka Ely, doon sa donations kasi iba-iba. Halimbawa maraming ibibigay sa amin naka-balot na. Naka-balot na food packs, naka-balot na hygiene kits. Karamihan, Ka Ely, hindi na rin namin iyon nire-repack. Kung papaano sa amin binigay, iyon din ang pagbigay namin kasi iyon naman ang intent ng donor.

     

    ELY: Tama.

     

    VP LENI: So sinasabi ng COA na kailangan ma-account to the last—to the last unit of measure ang mga binigay. Kami admitted naman namin iyon, Ka Ely, na mahirap talagang gawin. Hindi ko alam, Ka Ely, kung nakabisita ka sa office na sobrang tambak talaga.

     

    ELY: Hindi ko na nga makilala, eh. [chuckles]

     

    VP LENI: Iba-iba iyong nagbibigay, so iba-iba din ang units of measure. So mahirap siya i-account. Tapos ano pa ba ang ibang comment. Mayroon din na parang—mayroon din na parang na-late ang pag-submit—ako, Ka Ely, di ba ano kasi marami ang work-from-home. Talagang nag-adjust kami doon sa proseso ng mga papeles. Kasi umiba talaga ang set-up. So very minor, Ka Ely. Very minor iyong mga comments. Pero iyong pinakaimportante doon, ang pinakaimportante talaga doon na unqualified pa din ang opinyon. So ang laking—ang laking bagay noon for the office, Ka Ely, kasi parang affirmation siya ng ginagawa namin.

     

    ELY: Opo. Okay. At ito mayroong mga nagtatanong tungkol po sa Taal Volcano, sige. At saan daw ho sila, ma'am, puwedeng kumontak at mag-request. Puwede naman sila sa ating FB page, ano, ng OVP? Kung may kailangan sila.

     

    VP LENI: Iyong VP Leni Robredo, Ka Ely, iyong VP Leni Robredo doon sila magmessage. Kasi ang problema, Ka Ely, ‘di ba dalawa ang Facebook page ko? Ang walang VP iyon ang personal page ko, solo lang ako doon. So hindi ko nakikita lahat. So mas mabuti po kung mayroong requests, doon sila sa VP Leni Robredo kasi doon mayroon talagang staff na naka-assign. Hinahanap ko lang, Ka Ely, kung anong mga lugar nandoon ang teams namin ngayon. Ito, Laurel—nasa Laurel, Agoncillo, Balete, saka Tanauan. So iyong mga teams po namin doon magtutulong ngayong umaga. So ulitin ko lang: Laurel, Agoncillo, Balete, saka Tanauan. For today iyon. For today iyon, Ka Ely. So kung mayroong mga requests sa ibang evacuation centers ay i-message lang po kami sa VP Leni Robredo. Kapag nakita niyo po ang team namin doon sa apat na lugar na iyon, puwede niyo ding sabihan. Hindi ko alam kung nakarating na sila ka Ely. Pero kanina, kaninang maaga ay nandoon na sa thread namin. Kasi iyong mayroon pa lang umuusok, Alert Level 1 pa lang ka Ely, mayroon na kaming thread. Nagprepare na kami. So doon po sa apat na lugar na iyon ay i-expect iyong team namin today pero kung mayroon pang mga request ay either i-message kami o sabihan sila pagpunta.

     

    ELY: Opo. Okay, Ma’am, balikan ko lang itong issue, Ma’am, ano, iyong Vaccine Express at iyon nga binanggit ninyo iyong sa Cagayan de Oro maaring pag-uusapan n’yo na ni Deputy Speaker Rodriguez. Pero suportado raw ito ng Malacanang. At ang isyung ito, kung suportado nila, ano ang mga pwedeng i-suporta? Kasi mahirap kung puro press release lang ang gagawin ng Malacanang. Kung suportado, mabigyan man lang kayo ng access sa bakuna. Kasi may mga report nga, may nagbebenta ng bakuna. Biro mo nakakuha sila ng access. So pupwede ho kaya halimbawa para maisagawa itong vaccine express at siyempre sa katuwang din na mga LGU.

     

    VP LENI: Malaking bagay, Ka Ely. Malaking bagay kung mayroon kaming access. Kasi, iyon nga, ang dami namin.. Mula noong nag-start kami sa Manila, ang daming LGU iyong nagcontact sa amin nagrerequest na dalhin din ang Vaccine Express sa kanila. Pero iyon kasi, Ka Ely, ‘di ba kinuwento ko na na nagawa namin iyon sa City of Manila kasi iyong City of Manila iyong nag-provide ng supply. Kung hindi magpo-provide ng supply iyong partner LGU, hindi namin magagwa kasi wala kaming… wala kaming access. So iyon iyong sa akin, Ka Ely, ano iyong pwede naming gawin from our end? Iyong deployment mismo ng vaccine, iyong mga taong magbabakuna, iyong logistics na kailangan, iyong pag setup, sa amin iyon. Pero iyong bakuna mismo, doon kami, Ka Ely, wala. So sa’min kapag may humihingi sa amin ng tulong, basta sabihin lang na, “Kami bahala sa supply,” okay kami. Kung kami, Ka Ely, ever since naman nag-o-offer kami ng tulong. Pero siyempre, kami, Ka Ely, ang dami naming limitations. Kasi halimbawa, hindi naman kami binigyan ng COVID fund. Kaya nga binabawas namin iyon sa operations ng opisina para lang makatulong kami. So kami mas madali sa amin, Ka Ely, kung mas bigyan kami ng access. Kahit na hindi pondo, Ka Ely, hindi naman kami humihingi ng dagdag na pondo kasi nahahapan naman namin ng paraan. Pero iyong access lang sa supply, malaking bagay.

     

    ELY: Opo.

     

    VP LENI: Halimbawa ito, Ka Ely, halimbawa iyong Swab Cab namin. Nagagawa namin iyon kasi nakakabili kami, may access kami sa supply sa swab test mismo. Pero sa vaccine kasi, Ka Ely, wala kang mabibili. ‘Di ba, lahat dumadaan sa national government. So iyong sa akin, kung mayroon lang kaming access noon, mas marami kaming matutulungan, Ka Ely.

     

    ELY: Opo. Okay, so dito nga, Ma’am, nakakapanghinayang dahil sa iyong OVP talagang kahit papaano magaling po at episyente sa ‘di ba sa pangangasiwa ng pondo. Naku, may nag-expire. Napaso po iyong pondo sa Bayanihan 2. Bilyun-bilyong piso po ito, Ma’am.

     

    VP LENI: Kaya nga, Ka Ely. Parang noong nabasa ko, hinayang na hinayang ako kasi halimbawa, iyong budget namin, Ka Ely, ‘di ba? Alam mo naman iyong budget namin nasa milyon. Ang nag-expire yata—hindi ko lang alam, Ka Ely, kung alin ang accurate. Kasi may mga nagsasabi na 9 billion [pesos]? Nine billion ang nag-expire. Mayroon naman nagsasabing 18.4 [billion pesos]. So sa akin, Ka Ely, sobrang sayang ‘di ba? Sobrang sayang. Iniisip ko lang, ilan na kaya—kung binigay iyon sa amin—ilan na kaya iyong nasilbihan namin na bakuna? Pero ito, Ka Ely, halimbawa tinitignan ko iyong listahan. Halimbawa mayroon akong nabasa na news article na parang breakdown siya ng 18.4 billion  [pesos] na allocation na hindi pa nagagamit. Doon sa 18.4[billion pesos], 6.6 billion [pesos] for testing. Ito iyong laboratory testing. So sayang ‘di ba? Sayang kasi halimbawa, Ka Ely, kaya kami tumutulong ngayon sa swab tests sa Bicol sa may Naga kasi iyong allocation lang yata sa kanila—kung hindi ako nagkakamali, iyong pagkaintindi ko, parang 70 RT-PCR tests a day. So kung para sa akin, Ka Ely, kung mayroon akong 6.6 billion [pesos] at na-expand ko nang grabe iyong testing capacity ng iba’t ibang mga lugar na kulang pa iyong testing capacity—halimbawa iyong 4.6 billion [pesos] para sana iyon sa digital learning resources tsaka stuident subsidies, tulong sa pag-aaral ng mga estudyante. Ewan ko kung ang ibig sabihin ng digital learning resources parang mga gadgets na kailangan. Ang daming estudyanteng nangangailangan ngayon, Ka Ely. In fact, araw-araw iyong natatanggap namin na requests saborang haba. Tapos iyong isang 4.6 billion [pesos] din for service contract for transport workers. Ilang tiyan na iyong makakakain ‘di ba? Ilang tiyan na ang makakakain sa 4.6 billion [pesos] na tulong sana ito doon sa mga public transport—mga TODA, iyong mga, alam mo iyon mga nawalan ng kita o nabawasan iyong kita dahil sa mga lockdowns. Kaya ang tagal, Ka Ely, halimbawa, tinitignan ko lang ang listahan Ka Ely, iyong 873 million [pesos] para sana yon sa contract tracers. So sayang. Sayang kasi problema nga natin iyong contract tracting. Halimbawa iyong 1.2 billion [pesos] doon, para sa DA, iyong mga affected farmers and agricultural workers. Iyong 560 million [pesos] doon ay para sa DOLE, para mabawasan iyong negative effect ng mga nawalan ng trabaho. So ang dami, Ka Ely, na mga allocations na sobrang halaga sana. Sobrang halaga sana, and ito, mayroong appropriation ng Congress, hindi lang nagamit. Kaya para sa sa akin, Ka Ely, sobrang sayang kasi ito iyong time na kailangan talaga natin ng pondo. ‘Di ba parating sinasabi ng Pangulo na wala tayong pera. Pero nandiyan iyong pera, eh. Nandiyan iyong pera, hindi nagastos.

     

    ELY: Opo

     

    VP LENI: So iyong sa akin, at a time like this, napakahirap naman yata ng ganoon na nagpasa iyong Congress para magkaroon ng pondo para sa  mga  ganitong gastusin tapos hindi magagamit.

     

    ELY: Opo.

     

    VP LENI: Sayang.

     

    ELY: Siguro, Ma’am, pagpaliwanagin dito iyong bawat ahensya na diba binigyan po ng karapatan na pangasiwaan ang pondo at hindi nagastos kasi ito, pera ito para maitulong kaagad sa taumbayan lalo’t ngayon nangangailangan lahat ng tao dahil sa may pandemya

     

    VP LENI: At saka, Ka Ely, emergency fund ito, eh. Kasi possible naman na—halimbawa kami noong 2020 marami kaming mga programang hindi natuloy dahil nag-pandemic. Kaya nga inusog namin iyong mga gastusin para eksakto sa pandemic response. Pero ito, Ka Ely, pinasa talaga ito for the pandemic. Alam mo iyon? Hindi siya regular budget. Pinasa talaga sya for the pandemic. At ano naman ito, parang meant talaga siya as emergency response kasi ang dami ngang kahirapan na nangyayri. So, sobrang sayang. Sobrang sayang na marami na sanang natulungan na mga magsasaka, mga manggagawa, iyong mga health workers, iyong mga kailangan ng, alam mo iyon, iyong mga kailangan ng mga health institutions natin tapos hindi nagamit.

     

    ELY: Opo. Pero ngayon talagang ewan natin kung anong mangyayari at hindi rin—sayang nagpatawag sana ng special session para naremedyohan at nanawagan dito ang dalawang kapuluhan ng Kongreso pero wala po nangyari. Dito ho, Ma’am, papaano pa kaya ito mapapasaayos pa lalo iyong COVID response ng ating gobyerno?

     

    VP LENI: Iyong sa akin kasi talaga, Ka Ely, tutok talaga iyong kailangan, eh. Kasi naiintindihan naman natin na ang daming sabay-sabay na inaasikaso ngayon. Pero iyong sa akin, ‘di ba, Ka Ely, last year ko pa ito sinasabi na mahirap kasi kung hindi mo tututukan. Mahirap kung hindo mo tututukan kasi iyon nga, eh. Parang kapag mayroon kang orkestra na walang konduktor, eh talagang kung saan-saan pupunta iyong tugtog. Ito, Ka Ely, para tayong sirang plaka pero iyon talaga ang nakikita ko. Iyong tutok. Iyong tutok sa lahat ng ginagawa. Kasi ano talaga eh, hindi talaga uubra na kaniya-kaniyang department, kaniya-kaniyang ginagawa.Tapos mayroon pa iyong iba na parang business as usual. Hindi puwedeng business as usual kasi may pandemic nga tayo, eh.

     

    ELY: Yes, Ma’am.

     

    VP LENI: Ito iyong comment, Ka Ely, last year ‘di ba, iyong naglagay ng dolomite sa ano ‘to…

     

    ELY: Manila Bay.

     

    VP LENI: —sa Manila bay. Totoo programa niyo iyan pero pandemic ngayon. Ang dami nating pangangailangan. Ang daming mga kababayan na nawalan ng trabaho. Ang daming mga kababayan natin na talagang  humina iyong kita. Halimbawa, Ka Ely, ako binabasa ko kasi iyong lahat na mga messages. Binibigyan ako ng opisina everyday ng compilation ng lahat ng messages na pumapasok sa amin. Ang daming mga estudyente na kinailangan huminto sa pag-aaral kasi nawalan ng trabaho iyong maguyang. Alam mo iyon? Iyong hindi nagastos na pera, ang laki. Iniisip ko lang, Ka Ely, iyong mga humihingi ng tulong na parang several thousands of pesos ang kailangan para makapag-aral ulit tapos ito, bilyon-bilyon hindi nagastos. Sana ginawan ng programa. Halimabawa, sana may programa tayo para doon sa mga pamilya ng mga nawalan ng trabaho. Ano ba iyong assistance na puwede natin sa kanilang ibigay? Iyong mga small business owners na kailangan magsara. Kasi halimbawa, iyong mga negosyo na nakapaligid sa mga paaralan. Ang dami no’n, Ka Ely. Kung naalala mo, Ka Ely, mayroon tayo dito naging guest. Kung naalala mo iyong mag-nanay na may sarili silang karinderya sa laban UST. Ewan ko kung naalala mo iyon Ka Ely.

     

    ELY: Opo.

     

    VP LENI: Tulong kasama noong early days na walang pagkain ang mga tao. Nakakalungkot kasi nabalitaan ko last weeek na kailangan na talaga sila magsara. Eh ito iyong pinagkakakitaan ng pamilya for a very long time. Nakapag-aral ang mga anak dahil dito tapos ngayon magsasara kasi ang tagal nang walang pasok. Iyon iyong mga kinasasayangan ko, Ka Ely. Na siguro kung nakakuha sila ng kauting tulong, hindi nila kailangan iyong gawin.

     

    ELY: Opo.

     

    VP LENI: Ang daming gano’n. Iyong mga letters sa amin, Ka Ely, binabasa ko. Ang problema namin kulang iyong aming pondo. So ang problema namin, gusto man namin tulungan, napakalimitado ng puwede naming itulong. So kapag nakita mo iyong ganito na ang laking pera tapos parang hindi pinahalagahan, hindi nagastos, sayang kasi ang dami na magbe-benefit sana.

     

    ELY: At dito nga, Ma’am, epekto niyan ng nangyaring iyan dahil sa ang pilipinas pangalawa sa huli. [laughs]

     

    VP LENI: Oo.

     

    ELY: Fifty-second place ito sa Bloomberg COVID resilience ranking kasi ibig sabihin talagang ano, napakabagal natin bumangon, ‘di po ba.

     

    VP[ LENIL: Oo, Ka Ely. Tinitingnan ko, Ka Ely, kung ano iyong basehan. Nandito, Ka Ely, Bloomberg ito eh. Bloomberg iyong gumawa ng world ranking. US iyong number 1, tapos pangalawa iyong New Zealand, pangatlo Switzerland at saka Israel tapos France. Tapos tayo, Ka Ely, pang-52 out of 53 countries.

     

    ELY: Pangalawa, Ma’am… [laughs]

     

    VP LENI: Pangalawa sa pinakahuli. Tapos ang indicators nya, Ka Ely, ito iyong kaniyang indicators: percentage ng nabakunahan, iyong severity ng lockdowns—tayo bagsak na tayo dito kasi ang haba ng lockdown natin ‘di ba—tapos iyong flight capacity, tapos vaccinated travel routes, tapos iyong number of cases—one month cases per 100,000 populations, tapos iyong fatality rate, tapos iyong total deaths per 1 million people at saka positivity rate. Ito iyong mga ano niya, criteria niya sa pag-judge. Second to the last tayo. Ang bago sa atin ay parang iyong score natin, Ka Ely, 45.3—45.3 ang score natin. Ang score ng US na nag number one, 76. Ang Argentina ay number 53, ang Argentina iyong no. 53, ang Argentina ang 37 ang score.

     

    ELY: Ang layo.

     

    VP LENI: Nakikita ko iyong interview kay Secretary Duque. Parang umaalma si Secretary Duque  kasi sabi niya unfair. Unfair—naiinis daw siya kasi hindi naman tama. Pero parang ang kinu-kuwento niya, Ka Ely, hindi naman daw tama kasi iyong basis daw—sinali daw kasi sa basis iyong vaccination. Pero sa akin lang, Ka Ely, siyempre isasali iyon sa basis kasi iyon naman talaga iyong parang measure how soon ka makakabukas ng ekonomiya, ‘di ba. Eh matumal nga sa atin, Ka Ely, may problema tayo sa supply. Talaga namang ‘di ba, talagang kasali siya. At makikita mo iyong mga nauuna sa atin, hindi naman lahat iyon first world na mga bansa. In fact, marami iyong mga bansa sa Asia na unang-una sa atin doon sa ranking. So iyong sa akin, dapat sana hindi kuwestiyunin. Iyong atensyon, dapat hindi ma-focus sa pag-kuwestiyon noong study. Pero dapat kapag nakakatanggap tayo ng study na ganito, mag-assess saan ba iyong problema natin, ano ba iyong kulang natin. Iyong problema sa atin, Ka Ely, na sobrang satisfied na kasi tayo sa ginagawa natin kaya hindi tayo nag-e-exert ng effort na humusay kasi para sa atin ang husay na natin. Iyon iyong problema talaga. Kasi kung competitive tayo, Ka Ely, ayaw natin na maunahan tayo. Kapag competitive ka dapat, “sa Southeast Asia kami pinakamahusay.” Wala tayong ganoon kasi para sa atin, kuntento na tayo lagi sa ginagawa natin. Dapat sana competitive lagi kasi iyon naman iyong nakakahila para ginagawa natin ang lahat. Lagi kaming may goal every year. Lagi kaming may goal every year na iyong ISO namin ma-recertify. Ang goal namin na unqualified [opinion] kami sa COA. So iyon iyong ginagawa namin. Mine-make sure namin na makuha iyon. Pero kung wala kasi tayong goal, kuntento na tayo kung nasaan tayo ngayon. Ang problema sakit ito eh. Ang problema, Ka Ely, kapag hindi natin hinusayan, ang daming mamamatay sa sakit. Ang nakakalungkot pa nito kung may mamatay sa gutom dahil hindi natin nama-manage ng maayos. So sana, sana iyong pagtingin dito sa ranking mas assessment—mas assessment kung saan tayo nagkakamali para mag-improve tayo.

     

    ELY: Okay, Ma’am, at dito panghuli nating issue ay sa politika po tayo. Alam niyo kasi ito napakinggan ko mismo ang interview dito kay mismo kay Congressman LRay Villafuerte na siya po ay nagsasabi na siya ay naniniwala na kayo po ay tatakbo na Presidente dahil sa kung gobernador ng CamSur, hindi raw po kayo kuwalipikado at madi-diskwalipika dahil sa hindi naman daw kayo nakatira roon bagama’t nakapagpatayo na kayo ng bahay sa mga nakaraan lang. Pero sabi naman ni dating Congressman Andaya, “Hindi, tatakbong governor iyan.” Nagtatalo na ho silang dalawa para sa plano po ninyo sa 2022. Ano ho ba talaga ang masasabi ninyo sa dalawang ito?

     

    VP LENI: Ako lang, Ka Ely, uulitin ko lang, sa totoo lang noong binabasa ko iyong mga ganoon parang nakakatawa, Ka Ely, kasi pinapangunahan tayo. Pero iyong sa akin lang, uulitin ko iyong sinasabi ko na kapag mayroon na akong desisyon, sa akin iyong manggagaling. Kapag mayroon nang desisyon, bakit ko itatago ko iyong desisyon ko ‘di ba? Ang katotohanan kasi, Ka Ely, nandoon tayo sa proseso na ina-assess natin iyong maraming mga bagay. So, pinagiisipan—hindi naman ito basta-basta na, hindi naman ito, Ka Ely, na gusto ko lang ng posisyon, eh. Pero ang daming mga consideration. So hindi tayo puwede magdecide nang mas maaga kasi nga, maraming kino-consider. Ang nakaantala pa nito kasi nag-COVID. Siguro, Ka Ely, kung walang COVID, last year pa, alam mo iyon, iyong focus natin nasa susunod na eleksyon. Pero dahil nagka-COVID, hindi tayo maka-focus doon. Pero iyon nga, hindi naman gustong sabihin na wala tayong ginagawa in preparation for the 2022 elections. Pero, Ka Ely, wala pang desisyon so wala namang—walang kahit sinong magsabi na nakapag-desisyon na ako kasi hindi iyon totoo. Ito, nakita natin, Ka Ely, for quite some time, sinasabi ng mga tao na nakapag-decide na ako na maggo-governor ako—hindi totoo. Ito na naman, mayroong isang taong nagsasabi na sigurado akong hindi ako maggo-governor—hindi rin totoo kasi lahat iyan, Ka Ely, option. Eh marami silang, halimbawa—ayaw ko na lang, Ka Ely, ako pa iyong mag-provide ng information. Bahala na sila mag-research. Pero ang dami naman nilang hindi—ang dami nilang detalye na hindi naman alam. So para sa akin, siguro, Ka Ely, just to give context, iyong mga nagsasalita kasi, Ka Ely, magkakalaban ito sa eleksyon noong 2019. So sa akin, depende sa point of view na ginagamit. Pero sa akin kasi, Ka Ely, lalo sa amin sa Camarines Sur, tingin ko for so long grabe iyong away ng mga politiko for so long. Na kapag nakaupo na iyong isa, iyong hindi sa kaniya kumampi ay iipitin. Alam mo iyon, parang buong panahon politika. Para sa akin, Ka Ely, hindi dapat ganiyan, eh. Para sa akin pagkatapos ng eleksyon dapat kalimutan na iyong politika, magtrabaho na. Pagkatapos ng eleksyon whether tumulong iyan sa iyo o hindi, kailangan niyong mag-work together. Pero kung ang mindset kung sino ang—alam mo iyon, hindi ko alam iyong tagalog term, Ka Ely, pero parang “depende kung sino iyong nakaupo, iyong mga kakampi ko iyon iyong mga anak ng diyos ngayon. Iyong mga hindi ko kakampi, talagang iipitin ko.” Kaya hindi umuunlad. Kaya hindi umuunlad iyong lugar kasi buong panahon pulitika iyong iniisip. Iyong sa akin, Ka Ely, makikita mo iyon ngayon, iyong mga malalaking politiko, may eleksyon, walang eleksyon, eleksyon iyong nasa isip. So para sa akin, Ka Ely, grabe iyong COVID ngayon—sa amin ang taas din ng cases—iyon na muna iyong asikasuhin. Kasi iyong eleksyon next year pa iyon, eh. Iyong eleksyon next year pa iyon. Mabuti kung walang problema ngayon puwede niyong pag-usapan iyong eleksyon pero ang dami nating problema.

     

    Pero iyon lang, iyong nalulungkot lang ako, Ka Ely, kasi dapat iyong eleksyon, dapat pagkatapos ng election sason kalimutan mo na kung sino iyong tumulong sa iyo at saka iyong hindi tumulong. Kasi oras na iyon iyong pamantayan mo na kung sino iyong tutulungan mo, ang lugi talaga taumbayan. Iyong lugi taumbayan kasi alam mo iyon, halimbawa… halimbawa mayor ako, hindi ako tumulong sa governor. Nanalo ako iyong hindi ko tinulungan nanalo, kapag nakaupo na ako, hindi tutulungan iyong lugar ko kasi hindi ako para sa kaniya. Iyong para sa akin, Ka Ely, mali iyon, eh. Dapat kapag nakaupo na, lahat muna kakampi—whether pareho kayo ng partido o hindi, lahat naman kakampi. Nakita naman natin iyan, Ka Ely, kahit dito sa pag-VP ko. Ang dami ko sanang puwedeng gawin pero dahil politika iyong parating nasa isip, ang parating tingin sa akin kalaban. Na tingin ko, Ka Ely, ngayon na na-bring up na natin iyong topic, dapat sana iniiwasan iyong ganito. Dapat pagkatapos ng eleksyon kalimutan na. Ako, Ka Ely, first-hand iyong experience ko diyan. Halimbawa noong kumandidato ako noong 2013 bilang congresswoman, Ka Ely, walong LGU, isa lang iyong kapartido ko na nanalo—iyong LGU ng Naga. Sa mga kapitan parang 186 bang barangay, ang kakampi ko, Ka Ely, less than 30. Kasi iyong incumbent, iyong pamilya ng incumbent iyong kalaban. Pero noong umupo ako at witness nito, Ka Ely, iyong lahat kong mga kasama sa distrito, noong umupo ako wala akong tiningnan na ganoon. Na whether tumulong sa akin o hindi, tutulungan ko kasi duty ko iyon. Kaya ito iyong nangyayari sa amin, Ka Ely, kaya malungkot iyong politika. Kasi, alam mo iyon, na parang buong season eleksyon.

     

    So anyway, ang sa akin lang ang advice ko lang, Ka Ely, kapag walang desisyon, kapag mayroon nang desisyon, ako iyong magsasabi hindi ibang tao. At ngayon na marami tayong problema, ito na muna. Ano iyon, Ka Ely? 

     

    ELY: Pero, Ma’am, iyong binabanggit niyo na ganiyang pamantayan na pagkatapos ng eleksyon eh lahat kakampi lang, iisa lang ang Pilipino, parang ano iyan, eh, national unity, eh maganda kasi kapag ang pangulo ganiyan, eh, ‘di po ba. Buong bansa ay uunlad. Wala pong politika.

     

    VP LENI: Ano iyon?

     

    ELY: Kapag ang pangulo halimbawa nanalo, ‘di ba maganda national unity talaga.

     

    VP LENI: Totoo. Kami naman, Ka Ely, iyon iyong ideal. Pero minsan kasi, Ka Ely, halimbawa noong mayor iyong asawa ko, mahaba na stretch na oposisyon siya, Ka Ely, bagyo, grabe iyong epekto sa amin. Hindi talaga kami tinutulungan. Tinulungan na iyong ibang mga lugar na mas hindi tinamaan, kami sa Naga na grabe iyong tama hindi kami tinutulungan. Pero ang magandang side no’n, Ka Ely, natuto kami. Natuto kami na mamaluktot dahil walang tulong na dumarating. Pero ito, Ka Ely, minsan silver lining din. Pero sa lokal kasi, Ka Ely, ano, eh, ang daming puwedeng gawin na kung trabaho lang iyong nasa isip, lahat magbe-benefit, eh. Pero kapag politika kasi… kapag politika iyong nasa isip, walang katapusan, eh. Walang katapusan iyong mga panggigipit. Walang katapusan iyong, alam mo iyon, parang ano, paulit-ulit lang siya. So iyong sa akin, iyong mga iba-ibang sinasabi ngayon, produkto pa iyon noon. Iyong isa sinasabing magkakandidato akong presidente, iyong isa nagsasabi sigurado na akong magkakandidatong governor—produkto ito noon, eh. Produkto na all-year round kasi politika pinag-uusapan.

     

    ELY: Ma’am, sa ruling party, ano, PDP-Laban, nagkakagulo iyong chairman, presidente nag-aaway. Diyan po sa Liberal, kumusta ho kayo?

     

    VP LENI: [chuckles] Kakaunti kami, Ka Ely. Kung mag-aaway kami, ewan ko na lang. Okay kami, Ka Ely, alam mo naman na after 2016 talagang halos na-decimate iyong Liberal. Pero kami, Ka Ely, ang ginawa namin kasi naiintindihan namin iyong sitwasyon, eh. Maraming mga politiko na kailangang lumipat sa ruling party para hindi mag-suffer iyong kanilang constituents. Naiintindihan namin iyon. Pero ang kabutihan sa Liberal, Ka Ely, ang dami ngayon naming members na non-political. So marami kaming galaw na hindi konektado sa eleksyon, mas konektado siya sa mga paniniwala. So ang dami ngayon Liberal, Ka Ely, na non-politicians. And maganda siya. Maganda siya kasi ang napapag-usapan hindi eleksyon pero ang napapag-usapan iyong mga paniniwala at saka ano iyong gagawin para isulong iyong mga paniniwala. So iyon iyong Liberal. Pero kung politiko lang, Ka Ely, kakaunti na lang kaming natira. And ganoon naman—noong before nag-presidente si PNoy, Ka Ely, ganoon din iyon. So sa akin, nangyayari iyan dahil nga naging ugali na na kapag nakaupo, kung hindi ka kakampi, hindi ka tutulungan. O pinakamasama pa iipitin ka pa. So para sa akin, Ka Ely, dapat baguhin natin iyon. Dapat iyong pagsasali sa partido, para sa paniniwala talaga, eh. Hindi iyong expediency, hindi iyong convenience.

     

    ELY: Sige, Ma’am. Baguhin niyo, Ma’am, sa 2022. Baguhin niyo ang sistema.

     

    VP LENI: [laughs] Hindi iyon kaya ng isang tao, Ka Ely.

     

    [END OF GAP 1]

     

    ISTORYA NG PAG-ASA SEGMENT

     

    ELY: Ma’am, ito na iyong ating Istorya ng Pag-asa.

     

    VP LENI: Yes! Excited ako rito, Ka Ely. Excited ako sa Istorya ng Pag-asa natin at nagpapasalamat ako na pinagbigyan tayo ngayong umaga na Sunday morning. Iyong last natin na guest, Ka Ely, si Ate Yolly. Iyong longtime na kasama talaga ni PNoy sa bahay. Thirty years na kay PNoy. Ito namang bisita natin, Ka Ely, kilalang kilala ko ito. Inaanak ko ito sa kasal. Pero kami na mga public servants, alam namin na kapag may kailangan kami kay PNoy, siya iyong tatawagan namin or kapag halimbawa gusto namin siyang imbitahin, gusto naming magsangguni, itong taong ito iyong aming tatawagan kasi siya iyong parang Executive Assistant ni PNoy. Lalo na noong nagretire, Ka Ely, si PNoy, siya iyong all-around person kay PNoy. Pero ipakilala muna natin. Ang guest natin ngayong umaga si JC Casimiro. Batang-bata. Si JC Casimiro batang-bata pero sobrang husay. JC, nandiyan ka na?

     

    JC CASIMIRO: Opo, Ma’am. [laughs] Nagulat naman po ako—

     

    VP LENI: [chuckles] Bakit ka natatawa, JC?

     

    JC CASIMIRO: Iba kasi hitsura ko noong—thank you po, Ma’am.

     

    VP LENI: Si Sir ba magsasabi na hindi iyan totoo? [laughs]

     

    JC CASIMIRO: Araw-araw ho talaga ngayon na—

     

    VP LENI: Ito, JC, kailan ka unang nagtrabaho for PNoy?

     

    JC CASIMIRO: Nag-start ho ako actually intern, 2011. Mga dalawang buwan po sa speechwriters niya. Pagka-graduate ko ng Ateneo, dalawang linggo matapos ng graduation, inaya ho ako nila Kael na mga speechwriters, nag-start ho ako assistant nila 2012. So doon po talaga—

     

    VP LENI: Kapag sinabing assistant, JC, kapag sinabing assistant, anong ginagawa mo noon?

     

    JC CASIMIRO: Ah lahat po. [laughs] Ako po iyong nagko-coordinate with PMS. 

     

    VP LENI: Paano iyong assistant ng spechwriters?

     

    JC CASIMIRO: Oho, parang, nagko-coordinate with PMS, with Cabinet ho, so ako rin iyong tatawagan ni Atty. Jun kung sakaling kailangan si Atty. Jun, iyong pinalitan ko. Proofreading ho ng mga speech ni Sir. Iyong SONA po halimbawa, one of iyong trabaho namin iyong coding ho, ano. Si Sir ho napaka-ingat po niya sa leak ng SONA dati na bawat kopya ng isang SONA ho mayroong intentional na typo. Kailangan gawan ng isang version ng SONA na isang typo para kung sakaling mag-leak iyong SONA, kilala kung sino mismo nagleak. Ganoon po siya ka—[laughs]

     

    VP LENI: [laughs] Oh my god.

     

    JC CASIMIRO: O kaya iyong research ho, bilang assistant ho ng speechwriters, minsan iyong mga mas minor na speeches po ba, o iyong mga binabasa ng mga Gabinete na iba na talumpati, ako iyong kailangang bumuo noon kasama ho noong naka—kung sakali ho. Ganoon po ako nag-umpisa. Mga dalawang taon ho akong speechwriter at saka assistant ho nila. Tapos iyon po, nagkataon ho na, na-mention niyo na…

     

    VP LENI: Ikuwento natin, JC, iyong sinasabi mong si Atty. Jun. Si Atty. Jun siya iyong pinaka—parang close-in na executive assistant ni PNoy in all the years, ano? Mula ba siya 2010?

     

    JC CASIMIRO: Mula po Senado, kung hindi ho ako nagkakamali.

     

    VP LENI: Mula Senado hanggang—hindi, natapos niya ba iyong presidency?

     

    JC CASIMIRO: Hindi niya ho natapos. Doon ho ako na—actually doon po iyong nakakatawa kasi sa totoo lang, mayroon naman hong kapalitan sina Atty. Jun, sina Cedrik at saka si Raf. Si Raf ho nasa—dinirekta ako sa PMS. Nagkataon ho, I think, 2015 na nasa Canada ho kami. Ako iyong speechwriter na duty kasama si Aly. Nabulungan ho ako ni Atty. Jun noon. Iyong one of the breakfasts noon na binabanggit sa mga tributes ho na naghihintay ho sa Presidente, nakalatag ho lahat ng briefer, binulungan ho ako ni Atty. Jun, “Jays, ma-a-appoint na ako. Lilipat na ako sa amin.” Kasi hiningi po niya kay Boss. Tapos sabi niya, “Ikaw ang papalit sa akin.”

     

    VP LENI: Kasi si Atty. Jun ay, oo, si Atty. Jun ay prosecutor ngayon, ‘di ba. Prosecutor siya ngayon sa Roxas City?

     

    JC CASIMIRO: Opo. Tama po. Tama ho. Iyon po.

     

    VP LENI: Noong umalis si Atty. Jun, ikaw na iyon? Ikaw na iyong naging close-in na EA niya?

     

    JC CASIMIRO: Opo. Ganoon na nga po. Ang nangyayari na lang ho niyan, kapag weekends salitan na lang ho kami ni Cedrik. Minsan ho, iyon Monday to Friday dire-diretso na po ako kay Sir ng duty. Mula umaga hanggang gabi ho, hanggang makabalik. Lalo na ho noong time na iyon, madalas ho iyong mga tribute pa-farewell ho sa dulo, hanggang madaling araw ho kung nagkataon magkakasama kami ni Sir. [laughs]

     

    VP LENI: Pero ito, JC, ‘di ba noong namatay kasi si Sir, ang daming mga kuwentong lumalabas about him. Tapos iyong mga kuwentong lumalabas about him, parang nagugulat iyong ibang tao. Kami hindi na kami nagugulat kasi alam natin, ‘di ba. Pero nagugulat iyong ibang tao kasi ‘di ba, iyong ibang gusto siyang siraan before, mayroon nga silang term, eh. Parang Noynoying. Parang pinapalabas nila na, JC, na nagvivideo games lang si Sir, tamad, etc. Pero tayong nakakakita sa kaniya, alam nating baliktad iyon. Kabaliktaran sa kung sino sa totoo si PNoy. Ikaw, kasi ikaw talaga iyong may frontrow seat na nakikita siya mula gumising siya ng umaga hanggang matulog siya ng gabi, ikaw iyong kasama. Papaano mo sa amin made-describe iyong typical day ni PNoy noong presidente pa siya?

     

    JC CASIMIRO: Siguro ho mag-uumpisa tayo—marami na hong nagbanggit niyan, iyong mga briefers ho. Iyon ho iyong unang gagawin pagkatawag kay Ate Yolly sa agahan, iyong diyaryo, iyong briefers, iyong mga report, national security, etc. Binabasa ho niya iyan isa-isa. Hindi ho lalabas ng kuwarto iyan na hindi natapos iyong mga iyon, eh. Kasi pagbalik ho sa inyo, ang ipagdadasal niyo dalawa iyon, either wala siyang komento or kung mayroon man, kailangan niyang baguhin iyong buong briefer, iyong buong speech, bago ho mangyari iyong susunod na event. Kaya ho naiiyak minsan siguro iyong mga kasama namin sa Presidential Management Staff, eh. O kaya ipapatawag mismo iyong Cabinet secretary. Kung nasaan po iyon, parereportin po bigla sa Bahay Pangarap ho o kaya sa Palasyo. So ganoon ho nag-uumpisa iyon tapos sunod-sunod na iyon. Eh nakakatawa ho, lalo na noong nag-presidente siya, siguro doon na nag-umpisa iyong sunod-sunod na sakit niya sa tiyan. Iyong lagi hong nalilipasan ng kain, eh. O kaya, iyong tinatanaw lang talaga niya na meal at the end of the day, lalo na kung talagang bugbugan iyong naging araw, iyong hapunan. So minsan ho, konting sandwich, kaunting sangag sa umaga, diretso na ho iyon. Sunod na kain niya siguro alas-otso, alas-nuebe ng gabi ho. Tapos buong buhay po talaga sa kaniya, iyong softdrinks ho niya. Iyon ho talaga.

     

    VP LENI: Iyon nga eh. Iyon talaga iyong hindi niya maalis, ano? Tapos ito, JC, nakita ko, ako hindi ako ganoon kalapit kay PNoy pero in the few years na nakilala ko siya, nakita ko kung gaano siya ka-grabe sa detalye, lalo na sa numero, ‘di ba? Si PNoy alam natin lahat na nakaka-compute siya mental lang tapos ang bilis niyang gawin iyon. Ito, papaano mo made-describe iyong pagka-focus ni PNoy sa maraming detalye? Papaano iyon nagmanifest sa araw-araw na trabaho niya?

     

    JC CASIMIRO: Marami ho sa amin, katulad nila Ate Yolly, inuumpisahan talaga namin iyong work day namin the day prior kasi kapag nailatag na ho talaga sa kaniya sa umaga, wala na hong kawala iyon. Kung mayroong lumusot ho doon na typo, mayroong lumusot doon na— maingat ho siya sa grammar. Halimbawa ho, iyon malakas ho manita iyon kapag talagang—kasi puwedeng makaapekto sa sasabihin. Ganoon ho ang—ano ho sa datos, napakahigpit po niyan. So marami hong ganoong mga bagay na parang kami, “Paano niya naaalala lahat ito?” Almost photographic pa nga iyong memory kasi si Sir, one of iyong techniques niya, malakas ho iyan sa highlighter. Siguro po sa isang—sa bag ko pa nga, parang pitong highlighter iyong bitbit ko kasi kung minsan nagkakaubusan ho talaga ng gagamiting highlighter. Maaalala ho niya iyan, eh. Iyan po iyon naging technique niya. Magha-highlight siya, alam niya kung anong pahina, alam niya kung nasaan paragraph more or less, alam niya kung anong sentence. Ganoon ho, kailangan ho, eh. So ganoon po iyong focus. Kasi tingin ko ho, madalas ho talaga, parang tipong, iyong term niya nga: “Halos magpakamatay ka na sa trabaho” kasi kailangan mo talagang seryosohin, eh. Hindi puwedeng papetiks-petiks lang. Hindi puwedeng iyon nga, iyong sinasabi ng marami dati na Noynoying. In a sense, iyong kabaliktaran ho talaga iyong nakikita ng marami. At iyon din po iyong aasahan niyo sa mga tao sa paligid niya. Kuwento ko na rin po. For example, iyong nasa Times ho, hindi na ho siya Presidente. Sa totoo lang mas relaxed. Parang kabaliktaran iyong ibang araw ho sa Times kasi marami ho diyan ifa-follow-up pa rin niya. Tatawag kami sa mga dating kasamahan sa gabinete, dating kasamahan sa mga ahensya. Iyong mga, may mga namatayan, mga naging—iyong parang feeling na hindi sapat iyong oras sa pagka-presidente niya hanggang ngayon hinahabol ho namin. So darating ho iyong katapusan ng araw ang pag-uusapan ho namin, “Paano po kami puwedeng mag-improve as a tandem or as a team the following day?” Kasi sasabihin niya, “Hindi, ito na lang iyong puwede nating gawin, eh.” So kailangan, “do it once, do it right,” iyon iyong lagi niyang sinasabi sa akin. Siguro iyon po iyong sinisikap niyang gawin noong nag-presidente ho siya.

     

    VP LENI: At saka ano kasi, JC, ano, noong nag-step down si PNoy at nasa Times na lang siya, kayo na lang dalawa iyong magkasama, ;di ba? Parang, iyong staff wala na, kayo na lang. Pero naalala ko kasi, JC, the few times na nakausap ko siya, grabe pa rin siya sa detalye. Tapos naalala ko kapag may naalala siyang issue, halimbawa kahit tungkol sa ibang bansa, pinapa-file ba niya sa iyo iyong mga? Parang, parati siyang nagsasabi na, “JC, JC, pahingi noong ganito.” Parang iyong level ng detalye kahit retired na siya, ganoon na ganoon, ‘di ba? Talagang iyong… ano iyon?

     

    JC CASIMIRO: Ay kako, malaking tulong po doon si Ate Yolly. May kasamahan po ako, si AJ. Hanggang po sa dulo, kasama ho namin iyon. Iyon rin ho —ang dami rin na— siguro ho, parang bridge lang ho ako eh. Mas iyong support system po sa likod, sila Ate Yolly, sila Kuya Norie, iyong driver ho. Kapag may kailangan sa Tarlac, si Kuya Norie po iyong nilalapitan. Sa security team si Lito, ganyan ho. Parang link lang po ako doon eh, sa setup namin ni Sir. So kung may hinihingi man sa akin, nagkataon lang ho talaga na maganda iyong naka-back up. [laughs] So ganoon po iyong setup sa times. Parang iyong paniwala ni Sir, one unit lang palagi eh. One unit, one mentality. Wala hong pwedeng magkaiba ng direhe, kumbaga.

     

    VP LENI: Tapos, JC, ano, iyong nakita ko, tama ba? Nakita ko after retirement, grumabe pa siya magbasa. Kasi every time na makakakwentuhan ko siya, magkukuwento siya about iyong nabasa niya. Parang sa kaniya, never ending—never ending talaga iyong pag-aral. And sobrang ano siya, sobrang ano 'to— para siyang—parang encyclopedia. Kapag may kailangan kang malaman, ano iyon—siya alam niya iyon lahat.

     

    Ito, may sumulat about this. Si Raf ba iyong sumulat about this? Iyong mahiwagang bag niyo?

     

    JC CASIMIRO: Si Raf po saka si Cedrik po.

     

    VP LENI: Pero ako nakikita ko, iyong lahat, lalo na nung Presidente pa si PNoy hanggang hindi na siya Presidente, kung sino man iyong EA na kasama niya, may malaking bag palagi na dala dala.

     

    JC CASIMIRO: Opo.


    VP LENI: So JC, kwentuhan mo kami, ano iyong laman ng bag na iyon.

     

    JC CASIMIRO: Actually, nitong post presidency, dalawa na po iyong bag. Mayroon pong nakastandby na mobile printer sa sasakyan ng tropa ho 'no. Talagang on the spot po, kung may kailangan po siya, talagang magpiprint ho kami. Naalala ko nga ho last time, mayroon siyang article, hindi ko po nabitbit iyong print out so may kausap po siyang Ale, tumakbo po ako ng kotse, pinrint out ko po doon sa mobile printer. Mayroon po talaga, may mini office po talaga na bitbit po palagi. Noong presidente po siya lalo na nitong post-presidency, dati ho kasi, kahit paano po, may kasamahan kami na pwedeng magbitbit nung second na bag eh. Pero iyong main bag ho, ang laman ho no’n, unang unang iyong constitution. Kailangan gumagawa kami ng duplicate copy no'n kasi sinusulatan po niya iyong constitution eh. Nagnonotes po siya. May highlights ho iyon. Ang hirap po for example, napahiram niya iyong constitution, kung kanino ho tas nandyan iyong notes ho niya. So ang gagawin po namin, kapag may bago siyang notes, gagawa po kami ng bagong version ng constitution na may latest notes po niya. Bitbit po namin iyong second copy. Iba't iba pong mapa. Napaka-visual po niya eh lalo na 'pag may kausap po siya. "Ay ito, nangyari ito sa ganitong lugar, ganito ganyan."

     

    Of course iyong mga briefers po na nabasa niya. Either noong presidency or even the post-presidency. Mga artikulo ho, pinapaprint ho niya, ganyan. Calculator ho. May dalawang klase pong calculator doon. Isang simple calculator, isang malaki po kapag gusto niya ng malakihang numero at hindi na ho kaya.

     

    Magnifying glass po. Para kung sakaling may mag-abot po sa kaniya ng maliit na sulat, kaya niya pong tignan. Marami hong highlighter sa totoo lang ho. Marami pong highlighter, marami pong notepad, maraming extra ballpen, extra sharpie. Kung may kailangan pong pirmahan, kailangan po. Mayroong pong roller blotter, iyong pang-roll? [laughs] iyon po ang bitbit, sa totoo lang po. 

     

    Ayaw po niya na 'pag may pipirmahan siya, iyong tao—nangyari na po 'yan eh. Nanghihinayang siya kasi parang ang bilis pong nabura. So igaganun ko nang mabilis sa gilid bago ko ibalik doon sa tao. So parang may mini office po talaga bitbit iyong bag niya. Pero more than anything, iwan mo na lahat 'wag lang iyong constitution. Iyon lang po ang 'wag mong kakalimutan. Iwan mo na lahat, 'wag lang iyong Philippine Constitution. Lagi niya hong binabasa iyon.


    VP LENI: Naalala ko kahit sa Presidential desk sa Malacañang, nandoon iyong constitution. Parang hindi lang constitution eh. Mayroon siyang Local Governnment Code, mayroon siyang ibang law books sa ibabaw ng lamesa niya. Ako iyong abogado pero parang mas marami pa siyang alam doon sa detalye ng mga batas kasi ano talaga, sobrang sineryoso niya JC, 'no? Sobrang sineryoso niya iyong trabahong binigay sa kaniya. Pero ito, JC, wala na tayong oras. Ito siguro iyong pinaka-last. Kasi ikaw iyong nakasama niya. Alam ko na wala ka na sa kaniya since ikaw nag-asawa. Noong nag-asawa ka nung 2019, naalala ko, JC, iyong kasal mo kasi 'di ako nakahabol eh. Mayroon akong official trip sa US, September 8, 'di ba?

     

    JC CASIMIRO: Opo.


    VP LENI: September 8 iyong wedding mo. So noong nag-asawa ka, nag-work ka na for the family company, so wala ka na sa kaniya. Pero alam ko JC, na iyong mga panganga—hindi na siya kumuha ng kapalit mo? Tapos iyong mga pangangailangan niya, kahit wala ka na sa kaniya, patuloy mo pa rin ginagawa for him. So the last few years, kumusta siya? Ano na iyong pinagkakaabalahan niya nung wala ka na sa kaniya?

     

    JC CASIMIRO: Actually Ma'am, correct ko lang 'no. Parang noong 2020, nakakuha siya ng Office Secretary, ginagabayan naman natin on the side noong time na iyon. Marami ho, for example, iyong isang Sabado bago siya namayapa. Tumakbo ako sa Makati Cinema Square para tumingin ng speakers para sa kaniya. May mga hinahanap po siyang mga ano po [laughs] Towards the end ho, madalas ho noong pagkaalis ko, parang almost every week, may tawagan ho sa telepono or text, may ganyan ho. Ang hindi ko na lang po siguro napansin nitong June is that wala na pong tawag. Panay text na lang. At siguro ho, baka iyon na iyong time na talagang medyo, ramdam na po talaga niya iyong difficulties.


    VP LENI: Iyong week na namatay siya, nag-text pa ba siya sa iyo?

     

    JC CASIMIRO: Noong sabado po bago iyon, kasi nagrereport ho ako doon sa speakers na pinapacheck po niya. Nagpapahanap po siya sa totoo lang ng second hand speakers sa Makati Cinema Square. Pumunta nga ho ako doon. So iyon na ho iyong huling abiso ko sa kaniya—update sa kaniya. Tapos wala na ho, matapos po noon.


    VP LENI: Tapos, JC, noong nawala na siya, alam ko na parang ikaw iyong pinakiusapan ng family na ayusin—ayusin iyong mga naiwan niya. Ano iyong pakiramdam?

     

    JC CASIMIRO: Actually ho, Ma'am, nagkataon po talaga, papunta ho ako ng Times. Hindi naman po pinakiusapan na ayusin lahat 'no, may pinakiusapan lang sa photo and sa damit po niya. Iba po iyong pakiramdam eh. Hanggang ngayon, bumabalik ako sa Times kung minsan matapos ho nito. Pakiramdam mo anytime lalabas po si Sir sa mga kwarto eh. Nandoon ho talaga iyong presensiya po niya. Iba na rin ho iyong pakiramdam. Parang nandoon siya pero alam mong wala na rin siya eh. Siguro ang ibig sabihin noon, nasa puso na lang natin siya, baka ganoon po talaga iyong labas noon.


    VP LENI: Pero ito, JC, kami magpapasalamat din kami sa 'yo. Magpapasalamat kami sa 'yo kasi alam namin na ikaw talaga iyong tumulong sa kaniya. Ikaw iyong sumama sa kaniya after the presidency. Sa tingin mo ba na ngayong wala na siya, naglabasan ang mga kuwento about him, ano iyong pakiramdam mo when people talk about him na lumalabas sino talaga iyong tunay na PNoy?

     

    JC CASIMIRO: Tingin ko nangingiti ho si Sir ngayon. Tapos sa totoo lang po, kung nandito po siya, malamang lahat pinaprint na po niya eh at pinapacompile na po at pinapamahagi na po niya sa lahat ng—ano ho iyon eh, parang tanggap po niya na iyong papuri, hindi naman po iyan kusang darating. Kaya parang— hindi po naghanap ng thank you ho iyon eh, iyong tao eh 'no. For him to see this all right now, kako, baka malaki iyong ngiti no’n. Baka nagpapatugtog ng malaking audio speaker siguro sa langit right now kasama ang Diyos. Baka ganoon po ang setup nila ngayon, nagchicheers ng kaunting softdrinks. Kahit papaano, siguro parang naging worthwhile iyong buhay dito sa mundo, baka ganoon ho iyon.


    VP LENI: Oo nga. Naku, JC, wala na tayong oras. Nag-overtime na tayo. Maraming salamat. Maraming salamat sa pagbibigay ng oras sa amin ngayong linggo. Kapag nakikita kita, JC, parang nandiyan pa rin si Pnoy. Kasi parang everytime na nakikita kita, magkadikit kayong dalawa. Masaya na makita ka today gaya noong naramdaman ko rin noong andito si Ate Yoly. Maraming Salamat, JC. Mag-i-ingat ka lagi.

     

    JC CASIMIRO: Kayo rin po, Ma’am. Salamat din po sa lahat.


    ELY: Okay, maraming salamat kay JC. 

     

    VP LENI: Wala na tayong oras, sayang.

     

    ELY: Ma’am, mensahe po ninyo sa ating mga listeners ngayong umaga.

     

    VP LENI: Sa akin Ka Ely, ano ito ulit. Bakuna ulit ako Ka Ely, balik ako sa bakuna. Ngayon na dumadami na iyong supply ng bakuna, sana po magpaschedule na iyong hindi pa nababakunahan, magpa-schedule na po tayo. Nakikita natin iyong kuwento sa ibang bansa, halimbawa iyong mga video ngayon sa America, sa ibang bahagi ng Europa, nakikita natin halos normal na ulit iyong buhay. Iyon din po iyong ina-aspire natin dito sa bansa. The sooner na makabalik tayo sa normal, the sooner na giginhawa uli iyong buhay para sa marami lalo na iyong mga nawalan ng trabaho. So sa atin po, iyong pagpabakuna, hindi lang para sa sarili natin, pero ito na iyong pinaka-ambag na natin sa ating community saka sa pamilya. So ito po—Ka Ely, may second dose kami nung vaccine express sa Manila. Kung hindi ako nagkakamali, July 20, 21. So iyong mga TODA, mga Grab drivers at iba pang delivery drivers, na nagkaroon na ng first dose, babalik po sa parehong lugar, July 20, 2021. So magkitakita po ulit tayo doon.

     

    ELY: Okay, maraming salamat po Ma'am. Ingat kayo lagi.

     

    VP LENI: Ingat din, Ka Ely.

     

    ELY: Mga kasama, iyan po ang ating Bise Presidente Leni Robredo. Maraming salamat mga kasama sa inyong pagsubaybay dito pa rin ho sa ating palatuntunang BISErbisyong LENI sa RMN. Muli po, isang magandang umaga, Pilipinas.

     

     

     

    - 30 -

    Posted in Transcripts on Jul 04, 2021