This website adopts the Web Content Accessibility Guidelines (WCAG 2.0) as the accessibility standard for all its related web development and services. WCAG 2.0 is also an international standard, ISO 40500. This certifies it as a stable and referenceable technical standard.

WCAG 2.0 contains 12 guidelines organized under 4 principles: Perceivable, Operable, Understandable, and Robust (POUR for short). There are testable success criteria for each guideline. Compliance to these criteria is measured in three levels: A, AA, or AAA. A guide to understanding and implementing Web Content Accessibility Guidelines 2.0 is available at: https://www.w3.org/TR/UNDERSTANDING-WCAG20/

Accessibility Features

Shortcut Keys Combination Activation Combination keys used for each browser.

  • Chrome for Linux press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • Chrome for Windows press (Alt+shortcut_key)
  • For Firefox press (Alt+Shift+shortcut_key)
  • For Internet Explorer press (Alt+Shift+shortcut_key) then press (enter)
  • On Mac OS press (Ctrl+Opt+shortcut_key)
  • Accessibility Statement (Combination + 0): Statement page that will show the available accessibility keys.
  • Home Page (Combination + H): Accessibility key for redirecting to homepage.
  • Main Content (Combination + R): Shortcut for viewing the content section of the current page.
  • FAQ (Combination + Q): Shortcut for FAQ page.
  • Contact (Combination + C): Shortcut for contact page or form inquiries.
  • Feedback (Combination + K): Shortcut for feedback page.
  • Site Map (Combination + M): Shortcut for site map (footer agency) section of the page.
  • Search (Combination + S): Shortcut for search page.
  • Click anywhere outside the dialog box to close this dialog box.

    BISErbisyong LENI – Episode 91

    ELY: Magandang umaga Pilipinas—Luzon, Visayas, at Mindanao. Isa na namang edisyon ng Biserbisyong Leni dito po sa RMN. Ngayon po’y araw ng Linggo, February 3, 2019. Mga kasama ako pa rin po ang inyong radyoman, Ely Saludar at siyempre kasama natin dito po sa ating studio ang Bise Presidente ng Republika ng Pilipinas, si madam Vice President Leni Robredo. Ma’am good morning po sa inyo.

    VP LENI: Good morning, Ka Ely, good morning po sa lahat ng nakikinig sa atin ngayong umaga, sa atin pong mga kababayan sa Bicol, marhay na aga sa indo gabos. Ka Ely kahapon at saka noong Biyernes nasa Bicol ako. Kahapon galing ako ng Tiwi, Albay para bisitahin ang mga pamilya ng mga nasalanta sa landslide noong Typhoon Usman. Sa atin pong mga kababayan sa Visayas at Mindanao, maayong buntag. Ka Ely, napaka-espesyal ng ating episode ngayong umaga kasi bisita natin ang dalawa sa pinaka-paborito kong kandidato. Ito, Ka Ely, talagang napaka… iyong nakakakilala sa kanila talagang hinahangaan sila. Kapag kilala na ang kanilang pagkatao, kilala na ang kanila pinaninindigan. Kaya excited tayo, Ka Ely, sa episode na ito.

    ELY: Okay, pero para po sa kaalaman ng ating mga listeners ay napakarami po ng naging aktibidad ng ating Bise Presidente mula po sa loob at labas ng kanyang tanggapan sa nagdaang linggo. So mga, ilan lang ma’am…

    VP LENI: Siguro i-mention ko lang, Ka Ely, iyong gaya ng sabi ko sa Bicol galing ako doon. Iyong sa Naga, Ka Ely, maraming events iyon. Kahapon mayroong malaking event. Ito, yearly nangyayari ang leadership training ng mga student leaders sa Naga na sponsored ni Atty. Francis Padua Papica. Pero bago noon, Ka Ely, nagkaroon kami ni series ng mga roundtable discussions. Halimbawa, Ka Ely, inimbitahan namin ang mga mayors ng mga munisipyong nasalanta ng Usman, at inimbitahan din namin ang aming Angat Buhay partners at saka iyong mga regional heads ng mga iba’t ibang mga national government agencies para pag-usapan sa isang upuan lang ano ang mga kailangan, ano ang mga puwedeng ibigay, ano ang mga hindi mabibigay para hindi pabalik-balik ang mga mayors. Kasi normally iyon ang problema nila. Nauubos ang oras nila kaka-follow-up. Kaya ang aming roundtable discussion, ito, Ka Ely, ilang beses na namin ito ginawa sa lahat ng calamities na nangyari doon sa amin.

    Tapos iyon nga, ang pagbisita namin doon both sa Sagñay, Camarines Sur at saka sa Tiwi, Albay. Binisita namin iyon, galing na ako dati doon, Ka Ely, pero binisita namin ngayon iyong mga pamilya ng hindi lang nasalanta pero lalung-lalo na iyong mga hindi na nahanap ang katawan. Noong una ko kasing punta, Ka Ely, missing lang sila. Pero dahil hindi na sila nahanap, dineclare na na patay na. So kinausap natin iyong mga pamilya at nakakaawa kasi bawat isang pamilya, Ka Ely, napakarami ang nawala. Halimbawa, iyong isang bata na nakausap ko kahapon, second year high school. Sampu silang magkakapatid, siya lang ang natira. Pati ang nanay namatay din. So ang tatay niya lang at siya ang natira. At ang tatay niya nagtatrabaho sa malayo kaya siya lang talaga. Nakikitira nalang doon sa kaibigan ng nanay. Mga ganoon ang kuwento. Malalaking pamilya na ang natira nalang mga isa o dalawang miyembro. Kaya ang pag-uumpisa talaga napakahirap.

    ELY: Opo. Okay, samantala, tayo po ay napapakinggan diyan sa RMN Cebu, Cagayan de Oro, Davao City at siyempre sa Naga at dito po sa Metro Manila, at gayon din po sa Facebook Live sa DZXL RMN 558 at sa VP Leni Robredo. At sa ating mga kababayan sa labas ng bansa sa ibayong dagat, maari kayong magtext at magbigay pa ho ng mga mensahe para po sa ating Bise Presidente. At ilan din po sa mga issues na siguro napag-usapan din ma’am ano, bilang ika’y naging kongresista, ngayon ay maraming nagtataka at kami rin ho sa panig ng media ay bakit biglang hinigpitan ang paglalabas ng SALN ng bawat isang kongresista. Kasi ang issue po dito ang issue po ng transparent ano, sa lahat ng opisyal ng gobyerno.

    VP LENI: At saka parang nakakalimutan, Ka Ely, kung bakit naging requirement iyon. Naging requirement iyon para iyong lahat na interesado sa publiko magkaroon ng access sa Statements of Assets and Liabilities naming mga public servants. Para gawan ng parang exemption, ginawang mas-istrikto para sa mga members ng Kongreso hindi iyon makatarungan kasi gusto bang sabihin mas espesyal sila kaysa sa ibang mga public servants? Gusto bang sabihin mas kailangan silang ma-protect kumpara sa ordinaryong naninilbihan sa pamahalaan? Bakit kailangan may itago? Iyon ang mga tanong, Ka Ely, parang lalo nating dinadagdagan iyong…parang lalong binabawasan ang pagtitiwala ng tao sa kanila. Kaya sana hindi iyon… sana mabago pa. Dahil malaking malaking dagok na naman iyon sa mga initiatives natin for transparency and accountability.

    ELY: Opo at siyempre ito po ay taliwas sa isinusulong na freedom of information. Opo. Okay so mamaya itatanong natin, may isang aktibong miyembro ng kongreso…

    VP LENI: At saka ipakilala na siguro natin sila, Ka Ely, Alam ko mayroon din silang pupuntahan kasi mayroon yata ngayong forum o debate? Debate…

    ELY: Ma’am isa lang, mayroon lang isang issue dahil sa ito magandang pag-usapan at ngayon po ay bagama’t hindi kayo Chinese pero marami sa ating mga kababayan na mga Pilipino at hindi naman Chinese pero naniniwala dito sa mga binabanggit ho ano… dahil sa… siyempre mga feng shui o kung ano man.

    VP LENI: At saka Chinese New Year sa Martes.

    ELY: Martes, opo. Binabati po natin ano lahat po ng mga kababayan, iyong mga Filipino-Chinese. Ito po mayroong mga sinasabi na mukhang magiging suwerte po sa inyo ang taong 2019. Tamang-tama iyan sa February 5 ay Chinese New Year, ito po ay Year of the Earth Pig. So kayo po ay susuwertehin at sa kabilang banda, ay mukhang hindi ganoon ka-suwerte sina Pangulong Duterte at dating Senador Bongbong Marcos. Base po ito dito po sa binabanggit na feng shui expert. So ano pong masasabi ninyo dito ma’am?

    VP LENI: [laughs] Narinig ko ang sinabi ni Congressman Gary Alejano baka daw i-bash ang feng shui master [laughs]. Ang sa akin kasi, Ka Ely, binabasa ko naman iyong whether Chinese horoscope iyon o iyong traditional na horoscope. Ang paniniwala naman natin parang meant as a guide lang ang mga ganito. Pero ang suwerte o malas natin nasa kamay pa din natin. At saka kanina nga may mga nagsasabi sa akin dito sa station pagdating ko na suwerte daw sa akin ang taon. Sabi ko depende kung ano ang tingin niyo na suwerte, ‘di ba? Ang suwerte kasi iba-iba ang paninigin ng iba. Ang mga nag-aambisyon ng mas malaki siyempre, gaya noong eleksyon ko, Ka Ely. Siyempre marami nagpe-predict na suwerte ako noong sa Chinese horoscope din, nagkatotoo naman. Pinalad tayo sa eleksyon. So, maganda sigurong pangitain pero ang parating tanong niyan, “Ano ang hinihiling mo?” ‘Di ba? Tayo naman ang hinihiling natin mas matahimik, mas matahimik na buhay, mas mapayapang bayan.

    ELY: Opo. Okay. Para po sa ating mga listeners at mga nanonood po dito po sa ating, sa Facebook, at siguro maipakilala na po natin, Ma’am, ang ating panauhin ngayon at kasama po ito sa Otso Diretso.

    VP LENI: Oo, sa Otso Diretso. Ito lang, Ka Ely, siguro panimula lang para sa ating mga nakikinig kasi last week mayroon na tayong mga bisita pero—may mga na-interview tayo—pero wala ako. Wala ako last week kasi nasa Cagayan de Oro ako, Ka Ely. Pero ngayong week nandito ako at napakapalad na dalawa sa kanila ang bisita natin. Pero iyong sa mga nakikinig lang sa atin, alam mo, Ka Ely, alam nilang dalawa kung ano ang hirap na pinagdaanan namin para mapili ang walo. Kasi marami din kaming mga kasama na gusto punuin ang 12. Gusto punuin ang 12 kasi kapag walo daw baka akalain ng iba na mahina iyong… parang wala nang ibang mahanap. Pero sa akin kasi, Ka Ely, kahit pa dalawa lang iyan, kahit pa tatlo lang, basta ang ino-offer mo sa taong bobotohan iyong hindi mo naman ikakahiya. Ang ipiniprisinta mo iyong ikaw mismo naniniwala na sila ang dapat na parang nagre-represent sa atin. Iyong ikaw mismo ang naniniwala na sila ang pinakabest of the best. Kaya ang pinili namin, marami namang pinagpilian, kung hindi ako nagkakamali parang ang last na shortlist ay 18 ang pinagpipilian. Pero ako pinaglaban ko talaga, Ka Ely, na kung hanggang saan ang pinakamahuhusay, doon lang tayo. Hindi nagmamatter ang numbers, basta iyong pinakamahuhusay.

    ELY: Quality.

    VP LENI: Kaya ito, Ka Ely, parati kong—kapag may nakakausap ako parati kong sinasabi na baka puwede pag-aralan natin ang kuwento ng buhay, ang kuwento ng mga adbokasiya. Saan ba tumayo ang mga piniprisinta namin? Para makilala natin na talagang ito ang mga pinakamagagaling at pinakamahuhusay. Kaya ngayong umaga, Ka Ely, mapalad tayo. Kanina na-mention ko na ang pangalan ni Congressman Gary Alejano. Si Congressman Alejano, Ka Ely, magkasama kami nito sa 16th Congress. Ito, ang pagkakilala lang sa kanya ng karamihan, miyembro ng Magdalo. Pero wala nang masyadong alam tungkol sa kaniya. Pero, Ka Ely, napakamakulay ng kaniyang pinagdaanan. Dahil noong siya ay nag-graduate sa PMA, parang class ’95 ka?

    REP. GARY ALEJANO: ’95.

    VP LENI: Oo. Class ’95 si Cong. Gary. Na-assign siya ng matagal na panahon sa Mindanao. Miyembro siya ng elite na Marines na iyon talaga ang nasa front line ng pakikipaglaban. Kaya mamaya tatanungin natin siya, Ka Ely, tungkol dito sa kaguluhan sa Sulu. Kasi siguro isa siya sa pinakareliable na tanungan dahil galing siya doon. Kaya, pero siguro…

    ELY: So mayroon po siyang “K” na magpaliwanag…

    VP LENI: [laughs] Oo.

    ELY: May karapatan, ‘di po ba.

    VP LENI: Mayroong karapatan magpaliwanag [laughs]. Pero siguro, Cong. Gary, baka puwedeng i-greet muna natin ang kanilang—ang ating mga listeners.

    REP. GARY ALEJANO: Magandang umaga, madam Vice President Leni, maraming salamat sa pag-imbita sa inyong programang BISErbisyong LENI. And of course kay Ka Ely, sa aking kasama na si Attorney Chel Diokno, sa mga ating mga kapatid na nakikinig, magandang umaga sa inyo. Sa mga kabisayaan, daghang salamat. Maayong buntag ka ninyong tanan.

    VP LENI: Bisaya ka Cong. Gary, ‘di ba? [laughs]

    REP. GARY ALEJANO: Ilonggo-Bisaya.

    VP LENI: Ang pangalawa naman nating bisita, Ka Ely, ito matagal na akong saludo dito, Ka Ely. Idolo ko ang kanilang—kaniyang tatay. Pero noong nakilala ko siya, idolo ko na din siya. Kilalang-kilala, Ka Ely, bilang human rights lawyer. Matagal na panahon na pinaglalaban ang mga maliliit nating mga kababayan. Ang mga walang ibang matakbuhan siya ang natatakbuhan. Siya, Ka Ely, ang head ng FLAG—ang Free Legal Assistance Group. Sa akin, Ka Ely, napakalaking bagay iyon kasi nag-PAO ako, tapos nag-NGO ako para sa mahihirap. Alam ko kung gaano kahirap maghanap ng abogado na willing na magrepresent ng walang bayad. Pero si Dean Chel ay talagang nandoon sa harap. Siya din ang dean ng College of Law ng De La Salle University. Kilalang-kilala ng lahat si Ka Pepe—si Ka Pepe Diokno. Naalala ko, Ka Ely, bumisita ako sa Laur. Bumisita ako Dean Chel sa Laur, nakita ko iyong kanyang kulungan. Doon sila kinulong, magkasama silang matagal doon. Solitary confinement. Magkahiwalay na selda ni Sen. Ninoy Aquino. Nakita ko iyong—ang hindi ko makalimutan Dean Chel iyong para mabilang ni Ka Pepe—ng tatay ninyo—ang araw. Parang iyong mosquito net, iyong musketero ay parang nagta-tie siya ng knots para mabilang—

    ELY: Iyong kulambo.

    VP LENI: Iyong kulambo kasi wala silang nakikita. Wala silang nakikita, binibilang lang nila ang oras. Wala silang nakikitang liwanag. Kaya iyon ginawa niya iyon. Tapos alam natin napakahusay na manunulat. Pero noong binabasa ko iyong parang biography ni Dean Chel, nakalagay Dean Chel, one-year-old ka pa lang noong nag-senador si Ka Pepe?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Yes. One year old lang.

    VP LENI: One year old ka pa lang, tapos ilan kayong magkakapatid? Napakarami di ba?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Naku, sampu po kami.

    VP LENI: Sampu silang magkakapatid Ka Ely. Pang-ilan ikaw?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Pang-walo.

    VP LENI: Pang-walo.

    REP. GARY ALEJANO: Otso Diretso. [laughs]

    ELY: Otso diretso talaga [laughs].

    VP LENI: Otso Diretso [laughs].

    ELY: At saka, Ma’am, mga suwerte iyon ngayon ‘di ba otso [laughs].

    VP LENI: Oo nga eh, oo nga. Pero ano, Ka Ely, maliban kay Dean Chel, kilala ko din ang dalawa niya pang kapatid na babae. Pareho niya din. Napakahuhusay, napakasisimpleng mga tao pero solid iyong core—iyong tinayuan nila lahat over the years. Sa pagpalit-palit ng mga administrasyon, walang nabago sa paniniwala. Kaya iyon siguro iyong tanong ko, Ka Ely, kasi parang nakulong iyong Tatay niyo, Dean Chel, ‘di ba? Tama ba 11 years old ka lang?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Yes.

    VP LENI: So parang nakasama mo lang siya nang tuloy-tuloy iyong first 10 years of your life tapos hanggang sa lumabas na siya?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Oo, ang pagkakakilala ko sa kaniya hindi lang bilang Senador eh. Ang pagkakilala ko sa kaniya bilang human rights lawyer na.

    VP LENI: Human rights lawyer kasi maliit ka pa masyado noong nag-senador siya. Pero alam natin, Ka Ely, ‘di ba iyong mga, parang walang takot sa katawan si Ka Pepe. [chuckles]

    ATTY. CHEL DIOKNO: Oo, matapang.

    VP LENI: Pero ito, Dean Chel, naaalala niyo pa ba iyong mga panahon na nasa kulungan iyong Tatay niyo?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Ay, opo. Talagang hindi ko makakalimutan iyong mga panahon na iyon. Iyon ang—sabihin na lang natin—formative years ko po iyon eh dahil ako ay labing-isang taong gulang noong na-deklara ang Martial Law. Twenty five years old na ako noong umalis ang mga Marcos sa Malacañang.

    VP LENI: Talagang halos all of your life, talagang nakita mo iyong hirap na pinagdaanan ng Tatay niyo habang nilalabanan iyong diktadurya.

    ATTY. CHEL DIOKNO: Yes.

    VP LENI: Ito, Ka Ely, mamaya tatanungin natin sila noong mga issues ngayon. Pero hayaan muna natin si Dean Chel na i-greet iyong ating mga tagapakinig.

    ATTY. CHEL DIOKNO: Magandang araw po, Ma’am VP Leni; magandang araw, Ka Ely; magandang araw, Cong. Gary, at sa lahat po ng mga tagapakinig. Ako po ay handang-handang makipag-kuwentuhan at magpakilala sa inyong lahat dahil maari po ay narinig niyo na ang pangalang Diokno, pero ako mismo—si Chel Diokno—ay baka hindi niyo pa nakikilala.

    ELY: Okay, siguro, Ma’am, ang unang-unang tanong sa ating mga kasama ay siguro si Cong. Alejano. Bakit mo gustong maging senador at ano po ba ang maibibigay nating kontribusyon sa taumbayan? At, Ma’am, alam ng lahat na kinakailangan, ano, iyong matitinong batas. Pero kayo ho ba, ano ho ba ang naisipan niyo at maraming kumakandidato ngayon, parang 70 yata, Ma’am, ano?

    VP LENI: At saka siguro, Ka Ely, sa tanong mong iyan, isingit ko na lang din, kasi iyong pinagdaanan din ni Cong. Gary, ‘di ba, bilang isang sundalo. Napaka-kaunti sa mga sundalo iyong sasalungatin iyong administrasyon pero isa siya doon. At dahil doon, nakulong din siya nang matagal. Cong. Gary, ilang taon?

    REP. GARY ALEJANO: Pitong taon po.

    VP LENI: Pitong taon na nasa kulungan. Ito pa namang si Cong. Gary, ilan ulit iyong anak niyo, Cong. Gary?

    REP. GARY ALEJANO: Tatlo sa loob ng kulungan at dalawa sa labas ng kulungan. [laughter]

    VP LENI: At saka may kambal kayo, ‘di ba?

    REP. GARY ALEJANO: Panganay po namin ay kambal. Pinanganak po iyon noong hinarass iyong aking asawa. Pre-mature po na na-deliver po iyon. Eh sa awa ng Diyos, 15 years old na po sila ngayon.

    VP LENI: Kaya tinatanong ko iyon, Ka Ely, kasi alam ko si Cong. Gary tutok na tutok sa pag-aalaga ng mga anak. Kahit public servant, hindi siya iyong excuse sa pangangalaga ng mga anak. Alam ko na napakabuting Tatay. Kaya siguro isama na doon, sa tindi ng pinagdaanan niyo, bakit tingin niyo mas makakatulong kayo bilang senador?

    REP. GARY ALEJANO: Salamat po, Ma’am, ano. Sa tingin ko po iyong pagtakbo sa Senado ay pagbabago lang ng larangan ng pakikipag-digma. Dahil ang pagsilbi sa bayan is a lifelong commitment. Hindi lang ito sandali. Noong ako po ay nag-commit na mag-serve sa bayan bilang sundalo, inalay ko na po iyong buhay ko para sa bansa. At sa katunayan, gamuntik na nga akong mamatay sa Mindanao. Tinamaan po ako doon during the all-out war noong panahon ni President Erap. Pero hindi po natapos doon. Sa paghahanap natin ng solusyon sa problema, eh medyo na-frustrate ho tayo. In fact, ang mga problemang aming nakita, ang mga problema patuloy pa rin ho hanggang sa ngayon. Kaya nga nag-nais ho kaming humanap ng solusyon at iyon ay nag-resulta sa pag-aklas sa gobyerno dahil nakakalungkot na iyong korapsyon sa gobyerno ang siyang pumapatay sa mga sundalo. At in fact, iyon din ang malaking isyu ng pagre-rebelde ng ating mga kapatid. So long story short, sa aming pagpo-protesta, nakulong po kami ng pitong taon. At hindi natapos doon, sumali po kami sa pulitika in the hope na ma-impluwensiyahan po natin ang polisiya ng ating gobyerno at magiging tagapag-tanggol ng mga naaapi at maisiwalat iyong katiwalian sa loob ng gobyerno.

    So iyong pagtakbo ho sa senado ay… is just a continuation ng aming ginagawa, na ang ating primary legislative agenda right now ay ang seguridad ng ating bansa especially sa ating soberenya at integridad ng ating teritoryo, especially na tayo ay inaabuso at nilalapastangan ng Tsina sa ngayon. And of course, ang seguridad ng bawat mamamayan.

    VP LENI: Pero siguro bago tayo lumipat kay Dean Chel, siguro tanungin natin si Cong. Gary kasi matagal kayo sa Mindanao. Ilang taon kayo sa Mindanao?

    REP. GARY ALEJANO: Actually po most of my assignments were in Mindanao at saka halos lahat ng core areas sa Autonomous Region in Muslim Mindanao simula noong 1996.

    VP LENI: So bago kayo nakulong, talagang Mindanao kayo?

    REP. GARY ALEJANO: Mindanao po. Actually, ang pinaka-ugat ng aming pagre-rebelde ay dahil sa aming experience sa Mindanao.

    VP LENI: Oo, kasi ito, Ka Ely, alam ko na-bemedalled itong si Cong. Gary. Sobrang daming medalya na nakuha bilang sundalo. In fact, nominated siya na maging recipient ng Medal of Valor. Pero iyong tanong ko, iyong mga medalya bang iyon, lahat ba iyon dahil sa assignment mo sa Mindanao?

    REP. GARY ALEJANO: Karamihan po doon. Halos lahat po dahil ang assignment po namin noon bilang member ng Force Reconnaissance Battalion ng Philippine Marines ay kung saan may conflict at halos sa Mindanao talaga, except sa isa lang na na-assign po ako sa Infanta, Quezon noong threatened ang naval base doon, iyong security detachment, iyon lang po. All the rest, sa Mindanao—Cotabato, Maguindanao, Lanao, Basilan, Sulu—doon po lahat ng assignment. That is why I am very passionate on the issue of the Bangsamoro Basic Law at the time and even now, and also on the issue of peace talks and the issue of sovereignty.

    VP LENI: Ayon, ayon, Ka Ely, iyong kasama natin pareho ngayong araw, parehong tagapagtanggol din ng soberanya ng Pilipinas kasi sila iyong among the most vocal na kumo-kontra sa polisiya ng administrasyon patungkol sa China. Pero on the issue of Sulu, siguro tanungin natin din si Dean Chel.

    Kasi Dean Chel, mayroong parang panawagan iyong Mayor ng Jolo—si Mayor Tan—na nagre-request siya ng parang separate na investigation. Tapos ang request niya, kung puwedeng ang mag-imbestiga—ewan ko, i-correct mo kung tama ako, Ka Ely—may request siya na baka puwedeng Commission on Human Rights iyong mag-imbestiga. Iyong pinanggagalingan yata nito, parang ang sinasabi niya, mayroon na mga konklusyon na narating na pakiramdam niya hindi naabot iyong konklusyon dahil sa imbestigasyon na masusi. At sinasabi niya, puwede ba na bago sana magkaroon ng mga konklusyon, puwedeng imbestigahin muna. Pero anong pakiramdam mo sa request na ito, Dean Chel?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Tama po iyon. Sang-ayon din ako sa proposal na iyan dahil mahirap nang pumasok ang pulitika sa ganiyang klaseng imbestigasyon. Ano na ito eh, isyu na ng ebidensya eh. Kailangan ma-preserve natin iyong forensic evidence na nandoon at kailangan talagang ang mag-imbestiga ng malalim diyan ay sabihin natin na it has to be independent. Kapag may isyu nang biased iyan, it will affect everything. And maski tignan natin iyong mga dati nang nangyayari, nako, iyong pag sinabi kasi nilang parallel investigation, hindi nagtutugma iyong mga finding finding niyan, iyong mga resulta nila. Kailangan iisa lang iyan. Ang composition niyan ay dapat mga independent forensic experts. Maaring hindi lamang po ang CHR. Ang CHR ay puwede ring kumuha ng mga independent experts, both local and foreign, dahil usapin ng ano ito eh—

    VP LENI: Iyong mas nakakaintindi ng issues na involved.

    ATTY. CHEL DIOKNO: Marami naman tayong kinikilala hindi lang dito, pati sa labas ng bansa na we know are independent at that have integrity.

    VP LENI: Ako, ganoon din iyong paniwala ko, Ka Ely, lalong lalo na kasi parang iyong statement yata ng PNP saka AFP hindi masyadong pareho. Halimbawa, parang iyong AFP mayroon na siyang conclusion na suicide bombers, pero iyong [PNP] parang duda pa siya.

    ELY: So magkasalungat ang kanilang resulta ng imbestigasyon.

    REP. GARY ALEJANO: Actually po ang sinasabi ng AFP at PNP ay halos magkapareho na ito ay ginawa ng paksyon ng Abu Sayyaf na Ajang-Ajang—mga batang Abu Sayyaf. Pero iyong pronouncement ng Malacañang—si Presidente—ay suicide bombing, suicide bombers. For me, ang problema kasi ay nagkakaroon na kaagad ng maagang pronouncement na hindi pa nag-iimbestiga. Halimbawa, nangyari din iyan sa Marawi. Hindi naman ISIS ang Maute noong una. Kaya ang Presidente ang unang nagsabi, lahat sumunod na ISIS. Ngayon, parang namimilipit ang mga agencies ng gobyerno na i-justify iyong salita ng Pangulo na suicide bombers iyan. So doon lahat pumupunta dahil hindi puwedeng baliin ang salita ng Pangulo. So tingin ko ano iyon, nada-divert attention ng tao at I agree na magkaroon ng independent investigation para malaman kung anong nasa likod niya.

    ELY: Opo, okay.

    VP LENI: Ayon, tinitignan ko iyong mga magkakaibang mga statements: unang una, parang iyong conclusion yata na na nauna na nag-umpisa doon sa claim ng isang ISIS website; pangalawa, dahil mayroong dalawang unidentified doon sa mga namatay; tapos parang mayroong conclusion na mga Indonesian na terrorists ito na dahil walang nagke-claim ng katawan. So si Cong. Gary, sundalo, si Dean Chel ay abogado, ito, ano sa tingin niyo iyong dapat sanang gawin sa susunod para mas matukoy natin kung sino talaga iyong behind doon sa pangyayari sa Jolo?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Mahirap po na mauna iyong konklusyon sa ebidensya eh. [chuckles] Dapat mauna po iyong imbestigasyon, malaman natin what are the facts, at doon dapat susunod at conclusion. Iyong nakikita kasi natin parang may tendency na—sabihin na lang natin—may tendency ang ating pamahalaan na minsan ay mag-conclude na kahit wala naman sa kanilang kamay ang lahat ng pangyayari, iyong talagang tunay na nangyari.

    ELY: Attorney, dito halimbawa, walang nagke-claim ng katawan pero kung iyon na ang pinagbibintangan na sila ang suicide bombers, sino ang maglalakas ng loob na mag-claim ng katawan kasi puwedeng managot sila at ma-imbestigahan, ‘di ba. Tama ba iyon, Attorney, base sa proseso ng batas?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Ang tawag namin diyan ay circumstantial evidence. Pero iyong mga circumstances na iyon ay marami pong puwedeng iba’t ibang conclusion doon. Hindi natin masasabi agad agad na suicide bombers sila dahil wala namang nagke-claim sa kanilang katawan. There could be many reasons why. Maaring natatakot ang pamilya, maaring—baka hindi nila alam na nandoon sa simbahan iyong kanilang kamag-anak. It could be very innocent.

    ELY: Anong tama hong proseso doon, ipa-DNA or papaano?

    VP LENI: Oo, siguro ipa-DNA, tapos iyong sa akin lang, sundan ko iyong sinabi ni Cong. Gary tungkol sa parallelism with Marawi. Kasi iyong sa Marawi, talagang nag-shift iyong usapin noong nagsalita na iyong Pangulo. Kasi kung naririnig natin iyong mga statements ng—kasi nangyari ito parang nasa Russia iyong Pangulo, pero iyong bago siya naggawa noong mga statements, iyong military iyong gumagawa ng statements. Parang sinsabi nila—

    ELY: Under control.

    VP LENI: At saka parang sinabi niya, Cong. Gary, na parang mga ISIS wannabees lang ito. Iyong mga gustong magpa-recognize sa ISIS.

    REP. GARY ALEJANO: Actually, Ma’am, before the Marawi siege, I was briefed by the intelligence community at alam ko po exactly kung ano ang nangyayari diyan. Kaya noong nagkaroon ng pronouncement ang Pangulo na ISIS, tinawagan ko iyong aking mga kausap: “Bakit kine-claim ng Pangulo na ISIS iyan?” Kasi po ang ISIS, parang ang picture kasi, parang may mga foreign terrorists that landed in the Philippines. Matatakot iyong taumbayan. But in reality, marami pong mga rebelde at mga lawless elements diyan who keep changing their names pero sila rin po iyan. At ngayon, hindi puwedeng i-recognize ng ISIS iyan with proper support kasi puwedeng maraming mag-claim diyan tapos padalhan nila ng pera na hindi naman totoong sumusuporta sa kanila. So may mga qualifications na ginagawa: One is positive control of a territory na wala ho silang ganoong qualification.

    VP LENI: Ito, may mga nabalitaan tayo noong isang gabi na tuloy-tuloy na iyong ground saka iyong air raid sa ibang mga lugar sa Sulu. Anong masasabi niyo dito, Cong. Gary?

    REP. GARY ALEJANO: Alam niyo po, nauulit lang ito. Noong unang panahon, noong kami ay nasa Armed Forces pa may tinatawag na pulbusin ang Abu Sayyaf. Kaya nagkakaroon kami ng biruan eh. Parang pagkatapos ng operation, parang pulbusan—napulbusan eh—hindi pa rin natatapos iyong operation na iyan, ano. Halos memorize ko na iyong terrain diyan sa Sulu sa kakaikot namin.

    Ngayon, ang nakita ko dito—doon sa Jolo bombing—sinabi ng ating gobyerno, August of last year pa lang alam na nila; mayroon na silang information. At may budget ho tayo—napakalaki—hindi lamang sa ating Armed Forces o sa PNP, sa opisina mismo ng ating Presidente, malaki ang confidential and intelligence fund diyan. At the fact the nalusutan, kahit ano pang sabihin ng ating gobyerno, I understand na nagta-trabaho ang ating military, ang ating pulis, pero the fact na may sumabog, nalusutan.

    Ngayon, kung mayroon talaga silang information prior, I would have suggested—to the priests even—na i-cancel na iyong misa kasi mayroong threat. Pero ibig sabihin, nangyari, wala talaga silang information na magkakaroon ng pagsabog doon. Kasi kung may control ang ating military diyan, I know of physical security operation, personal security operation. Eh kung mayroong barrier doon at nafa-funnel ang lahat nang pumapasok at na—isa isa—

    VP LENI: Sana naiwasan.

    REP. GARY ALEJANO: Sana naiwasan po.

    VP LENI: Ito, siguro tanungin din natin si Dean Chel, kasi ngayon, mayroong pending case sa Supreme Court tungkol sa extension ng martial law. Kasi malaking bagay iyong nangyari sa Sulu tungkol sa usapin ng extension kasi nangyari ito at a time na in place iyong martial law at alam natin na kapag martial law, gustong sabihin heightened alert iyon? Heightened alert iyon pero nakikita ko kasi iyong mga statements ngayon, halimbawa, statement ng Pangulo na mayroong order na mag-heightened alert because of what happened sa Sulu, hindi ba iyon parang… hindi ba dapat na-heightened alert na dati kasi may martial law?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Iyon na nga ho iyong punto ko doon, Ma’am eh. Noong nag-attend kami ng oral arguments sa Supreme Court, ang sabi ni SolGen Calida, cinite niya iyong bombing at parang pinalalabas niya na talagang isang dagdag na dahilan para ma-extend ang martial law. Pero may mga maganda ring tanong sa kaniya ng mga justice. Iyong isang tanong sa kaniya ay iyan ba ay isyu ng terorismo o rebellion? Kasi ang nasa Saligang Batas natin puwede lang ma-extend ang martial law kapag may ongoing rebellion. Iba pa iyong sabihin natin na may act of terrorism, iyon ay hindi sakop ng martial law iyan. At doon, medyo nahirapan si SolGen dahil sa amin naman lahat ng mahistrado, alam ang terrorism eh. Klarong klaro naman na malaki ang diperensya ng dalawa. In fact, iyong isang punto nga na inire-raise namin sa memorandum ay mayroon bang mga kasong rebellion sa Mindanao ngayon? Pagkakaaalam namin, wala. Eh kung talaganng may ongoing rebellion, we can say na may cases dapat iyan. Kaya kami po, talagang nalulungkot kami sa pag-extend ng martial law dahil ang daming natatamaan lalong lalo na iyong mga lumad, ang mga IP, ang mga mahihirap—sila iyong totoong mukha—sabihin natin—ng martial law sa Mindanao.

    VP LENI: At ano rin iyon, Dean Chel, ‘di ba, nakita ko sa balita noong nakaraang linggo, ikaw iyong tumatayong abogado para sa mga lumads at ito iyong nagke-claim na mga victims sila dahil sa militarization sa Mindanao?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Ibang—ang ganda-ganda ng kanilang kuwento. Nakausap namin iyong mga Datu. Ang kuwento sa amin ganito eh. Sabi nila, “Alam po ninyo, ang gusto lang naman namin ay magtayo ng eskwelahan dahil gusto naming matuto ang aming mga anak.” So nagtayo sila ng mga lumad schools—DepEd accredited ha. Bigla na lang, isa-isang nagiging target kasi sabi daw ng military ay NPA daw iyong mga eskwelahan na iyon. Pero noong hinihingian naman nila ng ebidensya, wala namang maipakitang ebidensya ang military. Basta’t one by one, nasusunog, nagiging biktima ng strafing. May namatay pang mga kabataan doon e. And iyon iyong isa naming pinangangambahan na para bang ginagamit ang martial law for this kind of militarization, which I think is not called for.

    VP LENI: Iyong isang narinig kong kuwento ni Dean Chel, itatanong ko sa iyo kung kabahagi ito ng parang petition ninyo: wala na raw, parang, teacher na gustong pumunta sa mga lugar nila dahil sa ginagawang parang harassment at saka pang-aabuso?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Yes, tinatakot, pinapatawag ang mga teachers, sinasabihan na, “Huwag na kayong magturo diyan.” Ang sagot naman ng mga guro, “Eh gusto lang naman namin magturo ng mga bata.” “Hindi, hindi may mangyayari sa inyo kapag tinuloy pa ninyo iyan.” And ang dami nang issues ng harassment—mayroon na ring mga nagkakaso sa kanila na ang tingin naman namin, talagang walang basis o walang ebidensya.

    ELY: Opo. Okay, so—

    VP LENI: May isa lang akong pahabol na tanong bago tayo pumunta sa next topic, Ka Ely. Kasi iyong kay Cong. Gary siguro, maraming nagsasabi na papalit iyong mukha ng problema kapag na-prove na talagang suicide bombers iyong nagpasabog sa Sulu. Bakit ito nasasabi, Cong. Gary na iiba iyong kuwento kapag mayroon nang suicide bombers sa atin?

    REP. GARY ALEJANO: Sa totoo lang po, noong nagmo-monitor tayo nitong mga bombings at maraming bombings na rin ang nangyari sa Pilipinas, as of now, hindi pa ginagawa ng Pilipino iyan. Very dangerous kasi kapag nagkaroon na ng shift ng mindset itong, example, mga terorista, mga Abu Sayyaf, na mga Pilipino na mismo ang nagpapasabog sa sarili kasi kapag nangyari iyan, very dangerous sa ating mga ordinaryong mamamayan kasi by the hundreds ang puwedeng mamatay dito, ano.

    So as of now, kagagaling ko lang po ng Zamboanga, in fact, noong tinapunan ng granada ang isang mosque doon, I was there in Zamboanga City at nakausap ko rin iyong ibang mga sundalo. Wala pa sa atin iyan. Iyong nangyari sa Basilan noon, sa checkpoint, Moroccan iyon. Matagal nang—actually, noon pa marami nang dayuhan dito sa ating bansa.

    Mag-iiba ang kulay niyan kasi mapapalagay sa panganib ang lahat kapag mayroon nang suicide bombing. Pero itong pagsabog sa cathedral sa Jolo ay parang natural occurence sa Jolo iyan when I was there. Kasi nga, hindi rin talaga military ang solusyon diyan, ano, purely, pero kailangan mag-operate, kailangan paigtingin ang intelligence, pero kapag hindi natin inaayos ang ugat ng problema diyan—

    VP LENI: Patuloy lang na mangyayari—

    ELY: Paulit-ulit.

    REP. GARY ALEJANO: Patuloy lang na mangyayari iyan kasi nagising ang mga batang ito, bitbit ang baril ng mga tatay nila; naging cottage industry ang hold-up, kidnapping, extortion. Ayon ang nagmulat sa kanila. Hindi sila nakapag-aral, wala silang trabaho. So kung hindi natin baguhin ang sitwasyon na iyan, makikita pa rin iyan—

    VP LENI: Iyan iyong normal para sa kanila. Ayon, Ka Ely, tinitignan ko iyong oras wala na tayong oras pero napakasaya pa sanang pag-usapan. Itatanong sana natin, Ka Ely, iyong isyu ng South China Sea pero wala na tayong oras.

    ELY: Pero siguro, Ma’am, maikli lang na tungkol sa South China Sea at siguro iyong napapanahon ay binanggit ng Presidential Spokesman, si Attorney Sal Panelo na ang sinasabi na ang Pilipinas pa dapat ang magpasalamat sa pagtatayo ng Maritime Rescue Center—taliwas ito sa naunang pahayag mismo ni Associate Justice Carpio na dapat mag-protesta tayo. Alam ko, Ma’am, sila po ay may talagang ipinaglalaban din sa West Philippine Sea.

    VP LENI: Pareho sila. Si Cong. Gary at saka si Dean Chel pareho talagang matagal nang lumalaban dahil sa ating posisyon. At may magandang sinabi si Dean Chel tungkol doon sa statement na iyon. Parang sinabi niya, The Philippines is not for sale. Siguro tanungin natin si Dean Chel: ano ba ang gustong sabihin noong “The Philippines is not for sale,” Dean Chel?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Ay, atin iyan eh. Matagal na nating ipinaglalaban iyan at mismong Arbitral Tribunal ay sinabi na sa ating teritoryo iyan. Hindi ko maintindihan ang ating pamahalaan na magpapasalamat pa raw tayo sa ibang bansa— [chuckles]

    ELY: Sabi nga niya, “We should be all thankful.” [chuckles]

    ATTY. CHEL DIOKNO: I really have no understanding kung bakit ganoon ang lumalabas sa salita—sa mga bibig nila—dahil may… Bakit may mga teritoryo tayo ipamimigay natin? We have no reason to give up our sovereignty.

    ELY: Cong. Gary, ito ho bang salita ng Palasyo, parang binbigyan natin ng—ibig sabihin, parang ipinaaalam natin sa lahat na iyong China talaga ay may karapatan dito, partikular sa Kagitingan Reef, parang binigay. Papaano ang implikasyon nito?

    REP. GARY ALEJANO: Actually, hindi lang ito bago. Ito iyong latest na ginawa ng Malacañang. Ang West Philippine Sea ay atin. Naipanalo natin siya sa international tribunal on the law of the sea. Ibig sabihin, hindi dapat tayo sumasang-ayon sa lahat nang ginagawa ng China diyan sa West Philippine Sea kasi inaagaw nila ang ating teritoryo. Sa joint exploration pa lang, hindi na talaga ako tanggap dahil ini-recognize natin ang karapatan ng China sa ating sariling karagatan. Doon pa lang, panalo na sila. Kahit wala pang drilling ng oil—actual, panalo na ang China kasi iyon ang gusto niya.

    Ngayon, nagmistulang spokesperson ang Pilipinas sa China sa ginagawa ng China sa South China Sea. Nanalo na sila na tumahimik tayo, hindi na tayo nagre-reklamo sa Duterte administration dahil nga raw sa “quiet diplomacy.” Hindi lang natahimik, naging spokesperson pa tayo—taga-paliwanag ng ginagawa ng China. So itong hindi tayo nagpo-protesta, nire-recognize na naman natin ulit na mayroon silang karapatan diyan sa West Philippine Sea.

    Ang sasabihin ko lang dito sa ating mga kapatid: kapag hindi ho tayot tumayo sa ating karapatan diyan sa West Philippine Sea, there is no assurance that we would be able to protect and defense Benham Rise and even the entire country.

    VP LENI: Totoo. Ayon. Ito, Ka Ely, silang dalawa iyong pinaka-vocal about iyong problema natin sa West Philippine Sea. Pero ito, Ka Ely, iyong sinasabi ni Cong. Gary at saka ni Dean Chel, pinanalo na natin ito eh. Sinabi na nga ng Arbitral Tribunal na atin para payagan pa natin sila na mag-build ng kahit ano—kahit gaano pa kaganda iyong ibi-build nila—talagang bumabalik tayo doon sa bago tayo nag-file ng kaso.

    ELY: Parang, “Lote natin ito eh,deklarado atin.” Tapos may magtatayo, “Hindi, okay lang iyan.” [laughter] Okay, Ma’am, sa panghuli at siguro kay Dean Chel, bilang kayo po ay tatakbong Senador at ito ay sa gitna ng—tamang-tama, ano—ng maraming alegasyon ng mga paglabag sa karapatang pantao at alam namin isa ho kayo sa mga nagsusulong. So ano po ang magagawa niyo sa Senado para po sa pagtatapos ng ating interbyu at para sa kaalaman na rin po ng ating mga kababayan nationwide?

    ATTY. CHEL DIOKNO: Ako po ang dala ko kasing isyu ang hustisya at karapatang pantao. Ayaw itong pag-usapan ng mga politiko dahil siguro, natatakot sila na kapag naging maayos iyong ating hustisya eh baka sila ang unang maging—mabilanggo dahil ang ibig sabihin ng hustisya ay pananagutan, accountability. Pangalawa, ang ibig sabihin ng hustisya ay bibigyan natin ng kapangyarihan or empowerment ang nasa laylayan ng ating lipunan; kikilalanin natin ang kanilang mga karapatan. Maaaring ayaw din ng mga politiko iyan kaya ayaw nila pag-usapan ang hustisya dahil kapag magiging empowered na iyong ating electorate, eh baka hindi sila ihalalal sa susunod na eleksyon.

    Kaya ako naman po, wala akong dalang bagahe na ganoon. Sa aking karanasan bilang isang human rights lawyer ay talagang tagapagtanggol ng karapatan ng ating mahihirap at nangangailangan. Pero nakita ko nga na hindi na sapat iyong pinagtatanggol ko sa arena ng loob ng hukuman at kailangan nang dalhin sa Senado dahil mismong sistema ng hustisya natin ay baluktot at hindi patas ang laban para sa lahat.

    ELY: Ayon, opo. Okay, si Cong. Gary.

    REP. GARY ALEJANO: Maraming salamat, Ma’am Leni, sa pagkakataon and Ka Ely. Sa tingin ko po sa panahon ngayon, kailangan talaga nating tumayo para sa mga ordinaryong mamamayan na walang boses at walang kakayahan na depensahan ang sarili nila. Hindi puwe-puwedeng tatango-tango lang ang miyembro ng Senado o hindi puwedeng tumahimik lang na pinapatay na ang taumbayan, ginugutom na ang taumbayan, inaaapi ang taumbayan, hindi puwe-puwedeng tatango-tango lang tayo because the moment na mangyari iyan, eh wala na po lahat ng kagustuhan ng administrasyon ay isagasa na sa atin at magkaroon na tayo ng acceptance na ganito talaga ang buhay. Hindi dapat ganito.

    So sa amin po, tumayo po kami para sa mga ordinaryong mamamayan, nagsugal kami ng aming buhay, nakulong po kami ng pitong taon at consistent ho kaming tumatayo sa mga abusado sa gobyerno at especially right now eh patuloy nating tayuan ang pang-aabuso sa ating mga kababayan at itong pananakop sa atin ng China na binubuksan naman ng present administration. Hindi lamang ito pang-aagaw ng teritoryo, pang-aagaw ito sa trabaho ng mga Pilipino. Nakikita na natin ngayon iyan. Ang mga Chinese na ang kumukuha ng mga trabaho dahil binuksan ng Duterte administration ang bansa. Pang-aagaw din ito sa pagkain ng mga Pilipino dahil hindi ko maisip na nag-i-import tayo ng galunggong sa ibang bansa na ang lawak ng ating karagatan dahil ina-allow ho natin na sakupin iyong ating mga karagatan na hindi tayo tumatayo.

    ELY: Okay, salamat po.

    VP LENI: Wala na tayong oras, Ka Ely. Napakaganda sana ng usapan. Pero magpapasalamat tayo—magpapasalamat tayo kay Dean Chel Diokno at saka kay Cong. Gary Alejano sa pagtanggap ng imbitasyon natin ngayong umaga. Ito iyong sinasabi ko, Ka Ely, nag-promise ako sa kanila na kapag panahon ng kampanya, ako mismo iyong mangangampanya para sa kanila. Totoong hindi sila masyadong kilala pero ang kailangan natin sa Senado iyong talagang ipapakipaglaban iyong karapatan ng bawat Pilipino at hindi lang sunud-sunuran.

    Parati kong sinasabi, Ka Ely, kahit kasama ko sila, alam ko na kapag mali iyong ginagawa ko, hindi sila sasang-ayon. Iyon iyong mga kailangan nating tao sa Senado.

    ELY: Ayon, opo. Okay, maraming salamat po. Okay, iyan po si Magdalo Representative Gary Alejano at Attorney Jose “Chel” Diokno—miyembro ho ng Oposisyon Koalisyon, Otso Diretso. [music break]

    ELY: At 9:52 na po ng umaga at tuloy-tuloy ho tayo at, Ma’am, may ilan lang hong mensahe, ano, iyong ating mga listeners na nakikinig sa loob at labas ng bansa habang ipapasok natin ang ating Istorya ng Pag-asa.

    VP LENI: Ito, Ka Ely, fans ito ni Cong. Gary, Lucio Reyes: “Ang galing ni Cong. Gary! Idol na idol ko po siya sa tapang, talino, at pagka-prinsipyo.” Mayroon din Christie Bradshaw, “Tunay na sundalo!” Mayroon dito, Ka Ely, na nag-text na, “Puwede po ba na isa-batas na lahat ng mga nanunungkulan sa gobyerno ang lahat ng SALN, ang lahat ng bank deposit ay i-open po at makita nang lahat tao, lalo na po ang President of the Philippines ang”—ano kaya ito, hindi ko maintidihan—”ng yaman pati ng pamilya, gayun din. Sino po kaya ang mga nasa gobyerno ang magsasabatas nito?” Actually, Ka Ely, required na iyong SALN. Iyong pagbukas ng bank deposits, matagal na rin itong pinapanukala pero hindi pa naipapasa. Naalala ko, Ka Ely, noong kandidato ako bilang vice president, nagpirma ako ng isang waiver para iyong bank deposits ay makita. Pero tama naman siya, tama siya na obligasyon ng mga nanunungkulan sa bayan na maging bukas.

    ELY: Opo, okay.

    VP LENI: Pero, Ka Ely, excited na tayo sa susunod natin na guest, na-meet ko na siya before. Ang pangalan niya, Rhussel Famy. Tama ba iyong pag-pronounce ko ng pangalan mo?

    RHUSSEL FAMY: Tama po.

    VP LENI: Si Rhussel Famy, Ka Ely, actually ay ifi-feature namin siya. Mayroon kami sa February 6 ng occasion sa Istorya ng Pag-asa sa Far Eastern University, isa siya doon sa itatampok. Pero itong si Rhussel ay marami iyong humanga sa kanya noong siya ay nag-launch ng Project Pinta. Pero siguro mag greet muna tayo kay Rhussel, magandang umaga sa iyo, Rhussel. At puwede bang bigyan mo kami ng ideya ano ba ang Project Pinta?

    RHUSSEL FAMY: All right, magandang umaga po sa lahat ng mga nakikinig nating mga kababayan lalong lalo na po sa mga kabataan sa ating bansa. Iyong Project Pinta po VP ay isa po siyang proyekto na nagsimula mula sa puso. Ako personal po sa akin itong proyekto na ito kasi naalala ko po sa tuwing bumabiyahe ako papuntang school nakikita ko yung mga kabataan na nasa jeep. Namamalimos, pinupunasan mga sapatos natin in exchange po ng kaunting barya. Kaya nakita ko po iyong sarili ko na kapag ako ang nasa ganoong sitwasyon, ano iyong kinabukasan na mayroon ako o kung may kinabukasan pa ba ako? Doon po nagsimula iyong ideya na bumuo ng sariling proyekto na kung saan hindi man siya maging 100 percent solution but at least isa siyang hakbang na makakatulong sa ating mga kabataan. Ngayon doon po sa FEU saka sa pakikipagtulungan po sa Project Alab, isa po siyang Non Government Organization na inorganisa ng Servant Leaders Union. Bumuo po ako ng mga katuwang ko na mga estudyante na mga gustong mag-volunteer at nakakatuwa, VP, na nagkaroon po ako ng mainit na pagtanggap mula sa mga volunteers.

    VP LENI: Marami ang gusto?

    RHUSSEL FAMY: Marami pong gusto. Ngunit ang naging challenge po talaga noong umpisa ay yung budget.

    VP LENI: Resources.

    RHUSSEL FAMY: Opo, kasi sa totoo lang po talaga bilang mga estudyante limited lang naman po ang mga baon namin.

    VP LENI: Totoo.

    RHUSSEL FAMY: Ngunit sa tulong po ng mga konsehal, partikular po sa distrito namin, nagbigay po sila ng mga donasyon. At mula po doon, doon na nagsimula mabuo ang Project Pinta.

    VP LENI: Parang, kung tama doon sa nabasa ko, nagsimula ito sa Tondo?

    RHUSSEL FAMY: Yes po.

    VP LENI: Tondo iyong una niyong area, tapos ang ginagawa niyo nagdadala kayo ng mga t-shirts diba? T-shirts na walang print. Walang print tapo ginagather niyo iyong mga kabataan. Tapos ano iyong hinihingi niyo sa kanilang i-print sa t-shirt?

    RHUSSEL FAMY: Bale kung makikita po natin, ang Project Pinta po ay, sasabihin na simple lang iyan eh. Painting activity lang iyan eh. Ngunit para sa mga kabataan, may meaning siya kasi hinahayaan naming silang ipinta iyong mga pangarap nila sa buhay.

    VP LENI: Iyong mga aspirations.

    RHUSSEL FAMY: Opo, aspirations, kasi ako po naniniwala na ang kabataan kapag may pangarap po iyan magkakaroon po yan ng pag-asa eh. At kapag ang kabataan ay may pag-asa, lalaki po siyang may gabay at lalaki po siyang may patutunguhan.

    VP LENI: So parang ang ginagawa niyo, pagpunta doon ang hinihingi niyo sa mga bata ay ang i-print iyong kanilang mga pangarap, iyong kanilang mga gustong maabot.

    RHUSSEL FAMY: Opo, bale nakakatuwa po dahil iyong unang-una po naming Project Pinta sa Tondo, may nag-paint po ng pulis.

    VP LENI: Oo, gusto niyang maging pulis?

    RHUSSEL FAMY: Gusto niyang maging pulis dahil, dahil sabi niya gusto ko maging si Cardo Dalisay ng Probinsiya, ngunit kung iisipin natin na malay naitn ilang years from now, iyong bata na iyon, siya iyong magtatanggol sa mga naaapi.

    VP LENI: Oo, totoo.

    RHUSSEL FAMY: May nag-paint din po ng gusto niya mag-swimming, napaka simple gusto niyang mag-swimming pero malay natin 20 years from now siya iyong magbibigay ng panibagong medalya para sa atin.

    VP LENI: Iyon iyong interesado ako, Rhussel, ano-ano kaya iyong mga pinipinta nila? Kinuwento mo may nagpinta ng pulis, swimming, paano kaya doon sa ibang kabataan na napakaliit o napaka ordinaryo pero tama ka na sabi mo basta may sinusubukan silang maabot mas nagsa-strive sila. Pero ano ba iyong, ako I am sure sa pagikot niyo may mga frustrations kayong na sasalubong. Ano-ano ba iyong mga pinaka common na frustrations na naririnig niyo sa mga kapwa niyo mga kabataan?

    RHUSSEL FAMY: Siguro po, Vice, iyong pinakanakakalungkot at iyong pinaka challenge at the same time na naririnig namin sa kanila na sila din mismo parang sumusuko na sila sa gusto nilang marating.

    VP LENI: Iyong gusto mong sabihin parang nawawalan ng pag-asa?

    RHUSSEL FAMY: Pag-asa, nagpa-participate po sila pero pagdating po doon. Sasabihin nila, “Kuya di naman ito, pangarap lang naman ito wala naman talagang mangyayari dito eh.” Na iyon iyong challenge naman sa amin na gabayan sila, na iparealize sa kanila iyong potential nila, na hindi—simula sa araw na ito iyong pangarap mo matutupad mo.

    VP LENI: Pero ang galing, Ka Ely, ‘di ba? Nakakatuwa kasi graduate na si Rhussel ngayon. Graduate na siya pero noong estudyante kasi siya saka niya ito sinimulan eh. Iyong sa akin napakahalaga nito na mayroong, kasi karamihan sa mga kabataan parang mas sarili iyong— kasi iyong iba ‘di ba kapag weekend mas gusto nila pumasyal na lang sa weekend kaysa magsasayang ng panahon para doon.

    Pero ngayong graduate ka na, is it something na pinagpapatuloy mo o mayroon ka na bang ibang mga advocacies? Kasi symepre iba iyong buhay estudyante, iba iyong buhay ng graduate na.

    RHUSSEL FAMY: Opo, tama po iyon, dahil sabi ko nga po kahit gumraduate na ako gusto ko po siyang ipagpatuloy. Sabi ko nga po, hangga’t may batang may pangarap hindi po mawawala ang Project Pinta. At nakakatuwa din po na iyong pinag-iwanan ko po ng Project Pinta sa FEU ay aktibo rin po sa pakikipagtulungan sa iba’t iba pang organisasyon. Sa ngayon po ang usual na naka-partner namin ay Sangguniang Kabataan sa Tondo po. So, dahil po last week nagkaroon kami ng isang activity sa mga barangay ng Tondo, may mga lumalapit na na ibang mga SK chairman na gusto rin nila. Sabi ko nga po noong una wala kaming budget, but ngayon po sila na po iyong lumalapit sa amin na willing magbigay ng fund para lang magkaroon po ng Project Pinta.

    VP LENI: Pero sana kapag mas dumami pa, magkaroon ng isang exhibit na ifi-feature iyong mga artists saka iyong mga pangarap nila kasi parang affirmation din ito na may nakikinig sa kanila.

    Pero tinitignan ko kasi iyon bio mo, Rhussel, parang other than Project Pinta, marami ka pang ginagawa, at sa iyong isa sa advocacies mo, tingin ko, very timely itong advocacy mo tungkol sa information accuracy at social media literacy. Iyong gusto ba nitong sabihin na iyong pag-fight sa fake news, iyong pag-fight sa mga panlilinlang sa social media. Kasi ang dami nang ganito, Ka Ely, na paminsan hindi mo na nga alam alin ang totoo, alin ang hindi. So ito ba, bunsod ba nito iyong mga times na ito iyong hinihingi?

    RHUSSEL FAMY: Opo, VP. Iyong issue po natin sa fake news sobra po siyang, grabe na po eh. Hindi po natin siya bigla-biglang mapipigilan pero kaya po nating gumawa ng mga maliliit na hakbang upang magabayan din lalong lalo na iyong mga kabataan na very active din sa social media at least magkaroon sila ng kaalaman o iyong discernment na tinatawag sa kung ano ang tama at kung ano ang mali. So bale, itong pangalawang advocacy ko po na information accuracy related naman po ito sa kurso ko bilang ako po ay graduate ng Communications sa FEU po.

    Ngayon po ang ginawa po namin, nag-launch po kami ng campaign, “Tamaraw-Tamaraw: An anti-fake news campaign” na kung saan nagbigay po kami ng 10 tips on how to spot a fake news with a twist. Ang twist po niya may mga hugot lines po siya. Bakit? Dahil iyong target po namin ay mga kabataan.

    VP LENI: Oo, para interesting sa kanila.

    RHUSSEL FAMY: Opo, sobrang gusto nila mga memes eh. Halimbawa po noon, “Tip 1: Do not leave the headline,” tapos ang hugot, “Huwag kang assuming, bes.” [laughs] Iyong mga ganun po na informative at the same time na hihit po namin iyong interest.

    VP LENI: Oo, kasi, Ka Ely, ngayon marami headline lang iyong binabasa eh.

    RHUSSEL FAMY: Opo, sobrang madali po tayo na maging biktima ng fake news kaya po mahalaga po talaga na alam po natin iyong binabasa natin.

    VP LENI: Ito ba ginawan niyo ba ito ng video o informational materials para mas maraming audience ang marating?

    RHUSSEL FAMY: As of now, VP, ang target namin ngayon, sa loob lang ng FEU po pero ang target namin, ang layunin namin mailabas din po ito sa FEU. Sa ngayon po may mga bookmarks kaming pinapamigay sa mga estudyante.

    VP LENI: Kasi ang tingin ko mahalaga ito eh, kasi sa dami ng information available online, ang attention span, Ka Ely, ng mga kabataan, hindi lang ng mga kabataan pero matatanda ngayon ay napakaiksi na. Kaya tingin ko, napakalaki ng shares sa labas. So sabi ko nga sa Feb. 6, nandoon kami sa FEU. Si Rhussel kasama sa mga ifi-feature. Pero, Rhussel, gusto ka rin namin imbitahun kasi alam ko gumagawa din kayo ng shortfilms, ‘di ba? Nag-launch kami ng Istorya ng Pag-asa Film Festival at alam mo, Ka Ely, iyong mga entries natin last year sobrang gaganda. Tingin ko gaya sa iyo na maraming advocacies, ang dami mong puwedeng pagkuhaan ng mga kuwento. Sana mahikayat mo iyong mga kasama mong sumali.

    ELY: Okay.

    VP LENI: Ka Ely, wala na tayong oras. Napakabilis. [chuckles] Pero nagpapasalamat tayo kay Rhussel, Ka Ely, at sa mga kasama niya na sumasama sa kaniya sa adbokasiya na sana iyong mga kagaya nila makapagbigay pa ng mas maraming inspirasyon na iyong ibang mga kabataan, ito din iyong pag-aksayahan ng panahon. Bihirang bihira na iyong mga kabataan na kagaya niya na mas inuuna iyong social advocacy campaign.

    ELY: Number one nga tayo sa internet. Tinalo natin iyong Thailand. [chuckles]

    VP LENI: Oo nga. Tingin ko hindi naman siya mali pero sana magamit siya sa tama. At iyong mga advocacies na kagaya noong kay Rhussel, sana kahit mayroon ka nang ibang pinagkakaabalahan, hindi mo maiwanan iyong adbokasiya.

    ELY: Lalo na sa fake news ha. Kasi ang ating Vice President ay parating biktima ng fake news, 2019 na, Ma’am, dire-diretso pa rin.

    VP LENI: Hindi, Ka Ely, ‘di ba sabi mo iyong aking Chinese horoscope prediction mas magiging mabuti iyong 2019. Kanina noong binabasa sa atin noong mga kasama natin, sabi ko, “Baka lulubayan na ako ng fake news.” Pero, Ka Ely, noong isang araw pa lang, may mga pinadala sa akin na mayroon na namang iyong mga dating fake news na kinakalkal na naman. Sabi ko, “Hindi naman ako kandidato ngayong 2019.” Pero aasa kami sa mga kagaya mo, Rhussel, kaya maraming salamat.

    RHUSSEL FAMY: Maraming salamat din po.

    ELY: Okay, so bago po tayo magtapos, Ma’am, baka mayroon po kayong panawagan at may anunsiyo po tayo, Ma’am.

    VP LENI: Oo, i-remind lang natin, Ka Ely, na ngayon ongoing iyong pagtanggap ng mga entries sa ating Istorya ng Pag-asa. Ipapakita natin sa ating screen. Iyong deadline ng submission of entries sa March 25. Nandiyan din, Ka Ely, iyong website na papadalhan. Pero, Ka Ely, siguro punta din sila sa website ng Istroya ng Pag-asa at saka ng Office of the Vice President kasi iyong mga sample ng mga films from last year, napakaganda, Ka Ely. Iyong nagsubmit last year mga nasa 80. Pumili tayo ng 10 ba o 15? Parang 15—15 finalists. Dapat, Ka Ely, 10 finalists lang kasi eh kaya lang nahirapan tayong pumili.

    ELY: Sa dami nang magandang entries.

    VP LENI: At karamihan sa mga nag-finalists mga estudyante. Iyon iyong mahalaga dito, ma-communicate iyong kwento. Kasi ito, ayaw nang magbasa ng mga tao eh. Tamad na magbasa kasi available na iyong mga headlines. So iyon film, mga 3 to 5 minutes so madali lang siyang panoorin, mas na-a-appreciate mo iyong pinpanood. Kaya hinihikayat natin iyong lahat na nakikinig, lalong lalo na mga Communication Arts students, mga filmmakers na hindi professional, kasi hindi ito pang-professional, pang estudyante, iyong mga hobbyists. Hinihikayat po namin kayo na sumali at humanap ng mga inspiring na kuwento.

    ELY: Okay. Ma’am, salamat po sa inyo. Good morning.

    VP LENI: Maraming salamat, Ka Ely.

    ELY: Mga kasama, ako pa rin ho ang iyong radyoman, Ely Saludar, sa ngalan po ni Vice President Leni Robredo.

    -30-

    Posted in Transcripts on Feb 02, 2019